Ebola hééft geen juiste klemtoon!

Door Marc van Oostendorp


Waar komt toch de neiging van mensen vandaan om in taalzaken altijd per se een keuze te maken? De ziekte ebola doet zich nog niet voor, of mensen beginnen zich af te vragen wat nu de correcte klemtoon is. De VRT heeft er een mening over,  het Genootschap Onze Taal heeft er dezelfde mening over. Er zijn ook nog afwijkende meningen (Onze Taal noemt het Pinkhof Geneeskundig Lexicon), maar we kunnen ervan uitgaan dat men dit een ongewenste toestand vindt – en dat de twee sites hetzelfde kunnen zeggen: correct is ébola of ebóla, maar beslist niet allebei.

Maar waarom niet? Wat is er zo ongewenst aan de huidige situatie waarin er twee klemtonen zijn? Zijn er mensen die hierdoor in verwarring raken en menen dat er sprake is van twéé gevaarlijke ziektes, ébola en ebóla?

Ik denk dat het meer is dan het zoeken naar broodwinning van de taaladviseurs. Er zit iets in de taal, of wie weet in de samenleving, dat ervoor zorgt dat we het onaangenaam vinden als mensen zaken anders benoemen dan wijzelf. Dat kan niet! Dat mag niet!

Iemand moet het fout hebben, en dat zijn idealiter de andere mensen!

Altijd goed

Dat heeft denk ik te maken met het feit dat de taal een belangrijk controlemiddel is voor onze geestelijke gezondheid. Dat je normaal bent, blijkt uit het feit dat je op dezelfde manier naar de werkelijkheid kijkt als iedereen. Een boom is een boom, en geen Noord-Koreaanse spion. Maar dát je een normale blik hebt, kun je weer alleen laten zien door taal: door een boom een boom te noemen, en ebola ébola. Of ebóla. Zolang je taal maar niet teveel afwijkt van die van andere mensen, ben je op de goede weg.

En dus moet iedere variatie die niets betekent onmiddellijk worden uitgeroeid. Dat is het gat waar de taaladviseurs in springen. De VRT doet het zonder veel argumentatie; Onze Taal doet het met een weinig overtuigend verhaal. Volgens die adviseurs spreken ‘de meeste mensen’ het woord ‘automatisch’ uit als ebóla en zal dat dus wel de vorm zijn die gaat winnen.  En dus kun je maar beter nu alvast ebóla zitten, dan zit je altijd goed.

Zetje

Op die redenering valt nog wel wat op af te dingen. Hoewel klemtoon op de voorlaatste lettergreep inderdaad het standaardpatroon is,  hebben mensen juist bij geleerde en medische termen de neiging op de klemtoon op de voorvoorlaatste lettergreep te leggen (de tweede lettergreep van achteren). Dat, en het feit dat Engelstaligen overwegend ébola zeggen zou ook hier het dubbeltje weleens de andere kant kunnen doen opslaan.

Maar hoe het ook zij, die taaladviezen die nu gegeven worden gaan natuurlijk óók een rol spelen. Het feit dat Onze Taal zegt dat ebóla de voorkeur heeft betekent dat allerlei mensen die zich op de autoriteit van die organisatie beroepen ook ebóla gaan zeggen. En dat kan die uispraak net het gewenste zetje geven.

Niet gek

Het is een beetje als een invloedrijke beleggingsadviseur die zegt dat je aandelen van bedrijf A. moet kopen omdat de koersen daarvan gaan stijgen. Hij heeft het nog niet gezegd of de koersen stijgen, omdat iedereen naar hem luistert.

Toch zijn er ook weer grenzen aan. Wanneer ik bijvoorbeeld begin te roepen dat het ‘correct’ is om ebola zonder klemtoon uit te spreken, omdat de mensen in Midden-Afrika dat ook niet doen, dan luistert er waarschijnlijk niemand, hoeveel autoriteit ik ook in de schaal leg. Want Nederlandse woorden zonder klemtoon uitspreken, dat doe je niet – je bent toch niet gek?