Kijk hier de uitzending

Door Marc van Oostendorp


De webredactie van NRC Handelsblad is om. Lange tijd kondigde ze tv-fragmenten aan met de frase Kijk hier het interview van Sven Kockelman met Marianne Thieme. Maar sinds kort doen ze dat niet meer, en gebruiken ze een voorvoegsel: Bekijk hier…

Er zullen wel mensen hebben geklaagd, en ik moet toegeven dat ik zelf bij die andere formulering ergens een klein tikje voelde. Want kijken is natuurlijk meestal onovergankelijk en kan geen lijdend voorwerp hebben: Ik ga kijken! Kijk je even mee? Moet je hem zien kijken. Het voorvoegsel be- wordt wel meer gebruikt om een onovergankelijk werkwoord overgankelijk te maken: ik slaap, ik beslaap de vloer, ik wandel, ik bewandel de weg.

Alhoewel.
Eigenlijk zijn er verschillende lijdende voorwerpen die ook ik moeiteloos kan toevoegen aan kijken: eventueel een bijzin: even kijken of er iets aan te doen valt, maar vooral televisie en film.
Maar voor mijn taalgevoel kan zo’n lijdend voorwerp alleen iets heel algemeens aanduiden. Ik kan wel televisie kijken, met enige moeite nog wel detectives kijken en met nog iets meer moeite Derrick kijken, maar eigenlijk niet de aflevering van Derrick van afgelopen dinsdag kijken. De webredactie van NRC Handelsblad had die beperking kennelijk niet, maar inmiddels toch weer wel.

Passief

Ik geloof ook dat het hoe dan ook alleen werkt met dingen die je op een scherm ziet. Zelfs mensen die moeiteloos het journal van vanochtend kijken, zeggen naar mijn indruk niet ik kijk mijn zoontje, laat staan ik kijk dat mijn zoontje ontbijt.

De zaken zijn volkomen parallel met het werkwoord luisteren. Ik kan met moeite radio of Spotify luisteren maar eigenlijk niet Kunststof van gisterenavond luisteren of het nieuwe liedje van Zaz luisteren. Laat staan dat ik jou luister als je staat te zingen.

Het opvallende is dat het dus vooral goed werkt als er een passieve dimensie aan het kijken en luisteren zit: wie filmpjes kijkt en podcasts luistert, kan niks terugzeggen. Misschien heeft het te maken met het feit dat de werkwoorden zelf in hun betekenis al iets passiefs hebben: je kunt kijken zonder te zien, je kunt luisteren zonder te horen.

Die passieve betekenis kan iets worden uitgebreid; maar dan mag je er niet ook een lijdend voorwerp bij plaatsen.