De nieuwe sj: The fault in our stasj

Door Marc van Oostendorp


Ineens hoorde ik hem ook: de nieuwe  sj. Verschillende mensen hadden me er al op gewezen, en toen kwam er een dag dat ik naar een paar jonge vrouwen op de radio luisterde – altijd jonge vrouwen – en daar klonk hij luid en duidelijk.

De Zuid-Afrikaanse taalkundigen Daan Wissing en Andries Coetzee hadden hem bijvoorbeeld al in het Afrikaans gehoord en zijn begonnen met onderzoek daarnaar. Andries was deze zomer in Nederland en hoorde hem ook bij Nederlandse promovendae. En nu stuurde @JillyRocket me via Twitter een link naar een radio-reportage van deze zomer, en daar is hij in volle glorie te horen.

Luister hier zelf. Je hoort er jonge vrouwen praten over een jongevrouwenfilm in het radioprogramma EenVandaag. Ze doen het allemaal. Luister maar, bijvoorbeeld naar het begin van deel 2 van de opname: de verslaggeefster Laura Kors (Kosj) praat met een aantal zeventienjarige Amsterdamsen over de film The fault in our stars [stasj].

Het is een begrijpelijke ontwikkeling. De r in Kors en stars is al een tijdje aan het verdwijnen, maar ze doet dat niet zonder sporen achter te laten. Het woord hoor spreekt bijvoorbeeld niemand hetzelfde uit als ho: de klinker in hoor is onder de invloed geworden tot een lange oh ([ɔ]), en dat blijft zo als de r verdwijnt. Dus zeggen mensen hòòh in plaats van hoor. De r is als het ware in de klinker gekropen.

Op dezelfde manier beïnvloedt de r ook de s voor hij verdwijnt, en maakt er dus een soort sj voor. Het is ook niet zo gek: een modernejongevrouwen-r (de ‘Gooise r’) maak je met je tong als een propje achterin je mond. De sj maak je ook min of meer op die manier. Wie stasj zegt in plaats van stars, laat dus horen dat hij nog steeds wel de beweging maakt van de r, ook al is er voor die klank zelf geen plaats meer.

In het Noors is het al lange tijd aan de gang: Lars wordt er Lasj genoemd. Ook het dialect van Ameland heeft zo’n verandering ondergaan. En nu gaan de jonge vrouwen in Amsterdam er dus ook aan.

Er valt in deze opname nog veel meer interessants te horen. Jilly Rocket hoort er af een toe een r als een w uitspreken: de Volkskwant. Ik kan dan weer geen genoeg krijgen van de manier waarop Kosj het woord bankje uitspreekt: allebei de klinkers van het woord! Maar vooral de heel moderne melodie waarop ze dat woord vrijwel iedere keer zegt – met een daling in toonhoogte op de eerste lettergreep en dan ineens weer een hoge toon op de tweede.

Luister goed naar deze reportage. Zo spreken Nederlanders over dertig jaar allemaal. Ja, jij ook!