De “meest iconische” zanger

Door Marc van Oostendorp

Vandaag is het tien jaar geleden dat André Hazes overleed en dus gebruikt iedereen naar hartelust het woord icoon. ‘In de boekwinkel is vanaf dinsdag een nieuwe biografie beschikbaar over het icoon’, schrijft Wel.nl. ‘Toen André Hazes in 2004 overleed, verloor Nederland een van zijn meest iconische zangers,’ weet Nu.nl.

Meest iconisch? Het WNT kent nog geen betekenissen voor dit woord die er op het eerste gezicht toe doen: alleen evenbeeld (‘een ikoon van de Heer’) en ‘traditioneele beeltenis van Christus of een andere heilige’. Van Dale laat zien dat de betekenis van dat woord naar alle kanten is uitgebreid. Het kan duiden op een gestileerde afbeelding, een computerpictogram of ‘iem. die (in een bepaald cultureel opzicht) beeldbepalend is voor de tijd waarin hij of zij leeft’.


Die laatste betekenis komt op het eerste gezicht het dichtst in de buurt van wat de websites bedoelen, maar dekt de bedoelde betekenis toch net niet helemaal.
Het gaat niet over het feit dat Hazes zo goed de tijd weerspiegelde waarin hij leefde – dat wil zeggen de tijd tot 10 jaar geleden. De bedoeling van in ieder geval de zin van Wel.nl lijkt mij juist om weer te geven dat  Hazes nog steeds iets betekent.

Want dat lijkt me de moderne betekenis van het woord: ‘iem. die (in een bepaald cultureel opzicht) waardevol is voor grote groepen mensen’.

Het is moelijk na te gaan of dit een nieuwe betekenis is sinds de vorige druk van Van Dale, of dat het woordenboek het ook toen ze deze definitie opstelde niet helemaal nauwkeurig zag. Die definitie lijkt me ook moeilijk te koppelen aan het religieuze dat het woord icoon omgeeft. Het moet gaan om iemand aan wie bijzondere kwaliteiten worden gehecht en in wiens leven en werk mensen daarom geïnteresseerd zijn. De volgende zin in het stuk van Nu.nl lijkt me dan ook veelzeggend: ‘Hij ontvluchtte de armoede van zijn jeugd en groeide uit tot een ware volksheld.’.  Jan-Peter Balkenende lijkt me bijvoorbeeld geen iconische figuur, ook al leeft hij nog en heeft hij het beeld van zijn tijd mede bepaald.

Het is dan ook geen toeval dat ook een ander woord dat in verband met zo iemand als Hazes veel gebruikt wordt een religieuze connotatie heeft: legende. Strikt genomen is het een beetje raar om een persoon een legende te noemen (iemand is geen verhaal) of een icoon (een plaatje), maar je kunt allebei pas worden als je je eigen treurige lot weet te overstijgen.