De directeur van het Rijks museum weet het beter

Door Marc van Oostendorp


Wim Pijbes van het Rijksmuseum – ja de man die beroemd werd doordat hij een halve spatie introduceerde in de naam van zijn instelling–  liet dit weekeinde met veel aplomb in Trouw weten dat hij zodra hij aantrad de tekstbordjes liet veranderen. Want wat er op die oude bordjes stond, dat was echt zó vreselijk ouderwets:

“Ik heb extra teksten gemaakt naast een aantal bestaande bordjes. Om te laten zien dat het anders moest. Korte teksten van maximaal zestig tot tachtig woorden, hooguit tien woorden per zin. Geen vakjargon. Meteen met de deur in huis vallen. To the point, op de kijker geschreven. Actief taalgebruik, dus niet: Rembrandt heeft dit geschilderd. Nee, Rembrandt schilderde dit.”

Actief taalgebruik? Zou Willem Pijbes echt denken dat heeft dit geschilderd een passieve vorm is? Wat is daar gebeurd in zijn hoofd? Of beter (meer to the point) geformuleerd: wat gebeurde daar in zijn hoofd?
Deelwoord

Het citaat laat zelf al zien dat er iets niet klopt met Pijbes’ redenering. Het is helemaal niet waar dat een onvoltooid verleden tijd nu zoveel levendiger is dan een onvoltooid tegenwoordige. Of dacht u toen u dit las: ‘Waarom zegt die man niet gewoon Ik maakte extra teksten naast een aantal andere bordjes?’ (Zoals de zin over het maximum van tien woorden zelf langer is dan tien woorden.)

Mogelijk denkt Pijbes ook dat ieder hulpwerkwoord een zin minder actief maakt; dus niet alleen dit is geschilderd door Rembrandt, maar ook de voltooid tegenwoordige tijd heeft… geschilderd. Misschien vindt hij in zijn hijgerigheid (‘hooguit tien woorden per zin’) ieder hulpwerkwoord er een te veel. Vandaar dat zijn eigen zinnen hierboven nauwelijks nog enig verbogen werkwoord bevatten (buiten de voorbeelden tel ik er slechts twee).

Fecit

Maar ik ben bang dat de echte verklaring is dat Pijbes denkt dat het voltooid deelwoord geschilderd een passieve betekenis heeft, onafhankelijk van de context. Wordt geschilderd is passief, dus is geschilderd passief, dus is heeft geschilderd passief. Dat hij alle bordjes in het Rijksmuseum heeft laten herschrijven op basis van een zeer gebrekkig begrip van de zinsontleding.

En Pijbes is de baas van het Rijksmuseum, dus hij mag iedere waangedachte die hij heeft doordrukken. En daarover zonder enige tegenspraak in Trouw vertellen.

Het raarste is nog: Rembrandt gebruikte zelf een voltooide tijd als hij zijn schilderijen signeerde: Rembrandt fecit. Dat wil zeggen: ‘Rembrandt heeft dit gemaakt’. Het is maar goed dat Willem Pijbes toen nog niet leefde, want hij had de kunstenaar gedwongen om meer ‘to the point, op de kijker geschreven’ te werk te gaan.

Met dank aan Tamara Mewe