Over de zin van een papieren woordenboek

(door Miet Ooms)

Hoera, Van Dale is 150 jaar! Het woordenboek dus, Den Dikke, de twee-, nee drie-, nee vierdelige intussen! Toch als je de cd-rom meetelt. En dat vieren we! Met een boek (uiteraard), met een voorstelling en…. met een nieuwe editie! Jawel, op papier. Een ‘dodebomenmedium’, zoals hoofdredacteur Ton den Boon het zo plastisch uitdrukte. Dat lokte al gemengde reacties uit: is het nog wel van deze tijd om zo’n naslagwerk in een papieren versie uit te brengen? Je kan tegenwoordig toch alles online opzoeken? Dat geldt zelfs voor Van Dale: gratis in het handwoordenboek, via een betalend abonnement in Den Dikke. Lekker praktisch: je hoeft niet meer met zo’n zwaar ding te slepen, dat frustrerende geblader tot je aan het juiste lettertje zit is verleden tijd, en je hoeft niet eens vooraf te weten wat de correcte spelling is. Handig, toch?

Natuurlijk is dat handig, en praktisch. Voor mijn werk (vertalen, nalezen, schrijven) zoek ik zowat alles online op: vertalingen op linguee.nl en dergelijke, de correcte spelling op woordenlijst.org, bij twijfel over woordgebruik en structuren taaladvies.net en taaltelefoon.be, of ik contacteer Onze Taal op Twitter, en voor namen van landen raadpleeg ik vrt.be/taal. En verder is google mijn beste vriend, zeker als ik de vertaling aan de hand van een beeld kan vinden.
En toch ben ik ervan overtuigd dat het papieren woordenboek nog lang niet dood en begraven is. Ik verklaar me nader:
– Een woordenboek kan je ALTIJD raadplegen. Dus ook als je kinderen je pc hebben aangeslagen voor huiswerk, of ‘huiswerk’, ook als het internet even uit ligt, ook als je computer vastloopt omdat je veel te veel programma’s tegelijk draait, ook als er een stroomonderbreking is. Ook als je smartphone in herstelling is, je geen internetbereik hebt of de batterij leeg is en je je oplader vergeten bent. Wat er ook gebeurt, dat boek blijft bereikbaar, het gaat niet hermetisch op slot, de letters blijven waar ze zijn. Nu, over tien jaar, over honderdvijftig jaar. Geen nieuwe drager of update van de software nodig. En akkoord, nieuwe woorden komen er niet bij en er verandert weleens een spellingregel. Maar geef toe: de eerste Dikke is toch nog steeds perfect leesbaar? En hoe zit het met de eerste floppy die je ooit in een pc stak?
– In een boek kan je bladeren. ‘Natuurlijk kan je daarin bladeren, en wat dan nog?’, zal je zeggen. Wel, daardoor kan een woordenboek ook een leesboek worden, en een online woordenboek niet. Als je een woord online opzoekt, krijg je enkel en alleen de uitleg bij je zoekterm, en klaar. Prima, dat is ook wat je had gevraagd. Maar je zal nooit een extraatje krijgen, in de vorm van een woord, een uitdrukking, een voorbeeldzin waar je oog toevallig op valt tijdens het opzoeken. Ook dat is ‘klaar’. Als je een woordenboek puur als praktisch instrument gebruikt, zal je dit aspect niet missen. Maar de ware woordenliefhebber waarschijnlijk wel.
– In het woordenboek zijn de woorden alfabetisch geordend. Ja, dit is ook weer zo’n vanzelfsprekendheid, en die valt ook weg in het online woordenboek. Daar hoef je het woord dat je zoekt immers maar in het zoekvak te typen. Geen geklooi meer met eerst het juiste deel zoeken, en dan de juiste bladzijde, de juiste kolom, het juiste woord. Maar net zoals met het bladeren valt door het verdwijnen van die ordening ook dat alfabetische verband weg, waardoor woorden die anders nooit in elkaars buurt zouden staan plots wel broederlijk of zusterlijk op elkaar volgen. En net dat geeft creativiteit en woordenspelerij een extra duw. Voor wie creatief met taal bezig is, is dit een onmiskenbaar voordeel. Je vindt meer dan je zoekt.

Voor mij persoonlijk heeft een papieren woordenboek nog een voordeel. Geen uitleg dit keer, alleen een beeld. Dit kan je niet maken met een online woordenboek:

De markt voor een papieren woordenboek is onmiskenbaar kleiner geworden, omdat de basisfunctie – snel even opzoeken wat de betekenis van een bepaald woord is – overgenomen is door allerlei bronnen online, en zelfs offline op pc. Goedkoop, snel, makkelijk, efficiënt. Maar dat betekent niet dat een woordenboek in deze vorm geen toekomst meer heeft. Het zal het lievelingsinstrument blijven van de woordenaar, de taaljongleur en de lettertjesromanticus. En daarom vind ik het een goed idee, die nieuwe papieren editie.

PS: ik had oorspronkelijk op dat kaartje ook ‘hoera’ willen zetten, maar ik heb het toch maar niet gedaan. Als je wil weten waarom: zoek het woord eens op. In een papieren woordenboek welteverstaan (ik maakte gebruik van de 12de druk van Van Dale uit 1992).