‘Spannend’ verandert van betekenis

Door Marc van Oostendorp


Het gebruik van het woord spannend is geloof ik aan het verschuiven. Het gebeurt langzaam – daar is het een verschuiving voor – en het is daarom moeilijk om er de vinger op te leggen. 

Neem de recente aflevering van Zomergifjes hierboven. Na ongeveer 35 seconden ontspint zich de volgende dialoog tussen de presentator en de gast, Linda Duits:

– Heb je er zin in?
– Ja, best wel. Maar ik vind het ook best wel spannend.
– Ik ook.

Mijn indruk is dat je het woord spannend twintig jaar geleden nog niet op deze manier kon gebruiken. Ik kan dat zelf geloof ik nog steeds niet. Een boek kan spannend zijn, of een film, of een voetbalwedstrijd. En een examen kan dat, in uitzonderlijke gevallen ook. Maar deelname aan zomergifjes?

Moordenaar
 
Volgens het WNT betekent spannend “iemands zintuigen of functies tot verhoogde werkzaamheid brengend of volledig in beslag nemend; de aandacht of verwachting ten zeerste bezighoudend, en vervolgens ook: zeer onzeker van afloop of uitkomst.” Er zitten dus twee componenten in: die van verhoogde aandacht, en die van onzekerheid over de afloop.Die dubbele betekenis heeft het voor mij geloof ik ook. De onzekere afloop is een belangrijk component van de betekenis; iets waarvan ik weet hoe het gaat aflopen, vind ik niet zo snel spannend. (Strikt genomen is dat niet waar: een spannende film kan de tweede keer nog steeds spannend zijn, maar dat komt dan toch doordat je op de een of andere manier de illusie kan hebben dat de moordenaar deze keer wél succesvol zou kunnen zijn.)

Tandarts

Een iets andere betekenis die ik ook nog wel ken, en die meer met het eerste deel van de definitie (de verhoogde werkzaamheid van de zintuigen) te maken heeft, is een erotische: iemand die het heeft over een spannend werkmanskostuum wil dat kostuum in mijn beleving zo snel mogelijk van andermans lichaam verwijderen. Je kunt daarbij volkomen bekend zijn met de uitkomst van een en ander – het gaat in dit geval puur over de verhoogde werkzaamheid van de zintuigen.

Van Dale geeft trouwens als (relevante) betekenis alleen ‘de volle aandacht in beslag nemend’, en noemt de onzekere afloop helemaal niet.

Als je erop let hoor je de hele tijd mensen van alles en nog wat als spannend benoemen: “De tandarts gaat een gaatje boren en dat vind ik best wel spannend”,  “Persoonlijk bloggen is soms best wel spannend“. (Vooral in combinatie met best wel is het gebruik dat ik bedoel goed te vinden.) Hier op Neder-L noemde columniste Leonie Cornips het onder andere spannend om door het gebouw van de Universiteit Maastricht te lopen en dat het taalgebruik op Twitter informeel is.

Whatsapp

Het gaat daarbij geloof ik over een niet onversneden positief gevoel. Merk op dat Linda Duits bijvoorbeeld zegt dat ze het best wel leuk” vindt om in Zomergifjes te zijn maar ook “best wel spannend”. Er zit daar dus kennelijk een tegenspraak, die in mijn betekenissen niet zit: het is raar om te zeggen dat een boek spannend is, maar ook leuk, of om datzelfde van werkmanskleding op te merken. Dat negatieve ontbreekt geloof ik ook bij Cornips, die de indruk wekt het onverdeeld leuk te vinden om in Maastricht te zijn en Twitterberichten te lezen.

Ik geloof dat het echt een verschuiving is: het houdt verband met de nieuwe betekenis, maar opent langzaam maar zeker nieuwere nuances. Het nieuwe gebruik is een wat fletsere versie van de twee componenten die het WNT al noemt. In het tijdperk van sociale media en Whatsapp neemt niets je zintuigen meer écht volledig in beslag. In een tijdperk waarin we alles onder controle hebben, hoeven we nergens meer zeer onzeker over te zijn. Dus breidt het woord spannend zich uit naar situaties waarvan je denkt: nou, laat ik het nog maar even aanzien.