Woorden die maar 7 keer voorkomen op Google: doezelboekje

Door Marc van Oostendorp


“Weet je wat ook een fijn woord is?” hoorde ik een vrolijk meisje gisterenavond in de trein vragen. De ander antwoordde kennelijk niet, dus gaf de stem zelf maar antwoord: “Doezelboekje.”

Thuis zocht ik het meteen op. Het blijkt inderdaad wat je noemt een fijn woord. Zo geeft Google zeven treffers. Zeven! Het perfecte aantal: net genoeg om te laten zien dat het echt bestaat, niet zoveel dat iedereen het kent.

Toegegeven, grotendeels zijn die treffers woordenlijsten of komen dze uit digitale kopieën van een artikel in De Standaard waarin staat:

Sla maar eens een willekeurige pagina van een woordenboek open, en je weet niet wat je ziet: doerak, doesgaatje, doesoen, doetebolten, doezelboekje, doezelkrijt…


Ook uit een ander citaat, uit het kinderboek Jaap van Jac. van Looy, blijkt dat het woord in 1923 het eigenlijk niet zonder aanhalingstekens kon stellen:

Dan zat je in de kromme bank, rondom de ‘model-lamp’ en teekende naar de ‘natuur’. Dan moest je een ‘doezelaar’ hebben en een ‘doezelboekje’ voor de schaduw en de halve schaduw en ‘wit krijt’ voor het licht, omdat je teekende op grijze vellen.

De enige andere vindplaats op Google betreft een facsimile van een Handleiding voor teeken-onderrigt in de Volksschool uit 1860 die het ook al nodig vindt om een en ander toe te lichten.

Het op plaat V afgebeelde doezelboekje is nuttig, om het morsen met krijt te voorkomen.

Kortom, het woord bestaat volgens Google al meer dan 150 jaar en is alweer volgens Google in die tijd nog nooit zomaar probleemloos gebruikt. Altijd moesten er aanhalingstekens omheen of een uitleg erbij.

Je kunt bovendien, in weerwil van De Standaard ook niet willekeurig welk woordenboek openslaan om dit woord te vinden. In het WNT kan ik het in ieder geval niet vinden. Waarmee we in ieder geval weten welk woordenboek de redactie van De Standaard openslaat wanneer ze een willekeurige pagina zoekt: Van Dale. Dat woordenboek noemt het een “voorwerp in de vorm van een bandje van een boek, vanbinnen met stof bekleed, waarop men het doezelkrijt kan brengen om het daaruit op de doezelaar te nemen”, en opent daarmee een wereld waarvan je het bestaan niet vermoedde (doezelkrijt in een voorwerp in de vorm van een bandje van een boek?)

Inderdaad, een fijn woord, een doezelig uithoekje van de taal, een rustig plekje dat er al minstens honderdvijftig jaar ligt en waar slechts heel af en toe een wandelaar voorbij is komen lopen.

Nu op zoek naar meer van die woorden!