Het gebaar voor ‘thee’

Door Marc van Oostendorp


We kwamen te spreken over het woord voor thee in de Nederlandse gebarentaal. Je houdt je ene hand in een C-vorm, rechtop. De wijsvinger en duim van je andere hand druk je tegen elkaar en beweeg je op en neer boven de holte die je met je ene hand suggereert.

Het geheel ziet er met enige goede wil uit alsof je in je ene hand een mok houdt en met de andere hand een theezakje op en neer beweegt in het water in de mok. Bovendien betekent de vorm van de ene hand op zichzelf, buiten het gebaar voor thee, ‘cilinder’ in Nederlandse gebaar. De vorm van de andere hand betekent ‘klein, subtiel object’.

Geeft nu het gebaar voor thee de betekenis van dat woord weer? Wat betekent thee eigenlijk? We stuitten op het eeuwige probleem: dat voor geen enkel woord gezegd kan worden wat het precies betekent. Hoe lang je ook probeert, sluitende definities zijn niet te geven.
Woorden zijn als poezen: de hele dag liggen ze te dromen op de bank, maar zodra jij ze even wil vasthouden, worden ze onrustig en schieten ze de tuin in.

Chinezen

Het WNT definieert thee als volgt:

Aftreksel van de onder 1) genoemde bladeren, bereid door er kokend water op te gieten en ’t geheel korten tijd te laten trekken; omstreeks het midden der 17de eeuw als, van de Chineezen overgenomen, drank in W.-Europa in gebruik gekomen, aanvankelijk alleen bij de gegoeden, en gaandeweg volksdrank geworden. De thee viel spoedig zoozeer in den smaak, dat rijke lieden oudtijds hun gasten opzettelijk daarop uitnoodigden. Thans is thee in de meeste gezinnen hier te lande de drank o.a. bij het ontbijt; zie voorts beneden onder thee drinken.

Ook hier speelt de manier waarop je de drank maakt een hoofdrol in de definitie. Alleen is dat wel een heel andere manier! Wat laat zien dat het daar feitelijk niet om kan gaan. Verder worden er allerlei wetenswaardigheden genoemd over de Chinezen en het ontbijt die je eerder in een encyclopedie zou verwachten. Er wordt, kortom, niet echt gezegd wat thee is; bovendien wordt verderop in het lemma ook nog teruggetrokken dat je thee alleen van de ‘onder 1) genoemde’ bladeren kunt maken:

Bij overdracht: aftreksel van bladeren enz. van verschillende andere planten, gedronken als surrogaat voor eigenlijke thee of als geneesmiddel en derg. — Een enkele maal wordt ook een andere warme drank thee genoemd.

IJsthee

Thee is kan dus ook worden gemaakt van bladeren ‘enz.’ van andere planten (waarmee je koffie ook al thee zou kunnen noemen) en tot slot gooit de woordenboekmaker zijn armen helemaal in de lucht en zegt dat ‘andere warme dranken’ ook thee worden genoemd.

Daarmee was hij ijsthee dan nog vergeten, zodat als enige betekenis overblijft: een drank. Maar dat klopt dan weer niet met het feit dat thee ook kan verwijzen naar een plant en naar bladeren van die plant.

Dit alles ligt niet aan de onnozelheid van de schrijver van het lemma thee van het WNT. Het ligt eraan dat de betekenis van woorden niet te vangen is. Het is een van de grote raadselen van de wetenschap. Iedere Nederlandstalige weet wat je bedoelt, als je thee zegt, maar een prezieze, wetenschappelijke definitie valt er niet van te geven.

Het enige wat we kunnen doen is ernaar wijzen, met een woord of een gebaar.