Speurtocht: de oudste naam der koning!

Door Marc van Oostendorp

Vandaag ga ik eens crowdsourcing proberen, naar aanleiding van een alarmerende ingezonden brief, gisterenavond in NRC Handelsblad: de (mannelijke) genitief ligt op de mestvaalt! Want wat constateert C. Menderhof uit Krimpen aan den IJssel: in de krant was onlangs sprake van het gezicht der Koning, en ook hoort hij regelmatig spreken over de commissaris der koningin. Terwijl der natuurlijk de vrouwelijke vorm is.

Eigenaardig genoeg staat in het online Stijlboek van dezelfde krant te lezen:

 Wij schrijven: commissaris van de koning (tweemaal onderkast). De vorm Commissaris der Koning is archaïsch.

Ook in naam der koning blijkt heel vaak voor te komen, in ieder geval volgens onze vrienden van Google. De belangrijke vraag is nu natuurlijk: waarom ligt de mannelijke genitief op de mestvaalt en de vrouwelijke niet?

Het is waarschijnlijk dat ‘commisaris der’ en ‘in naam der’ nu eenmaal ingesleten zijn in ons spraakgebruik. Daarnaast speelt misschien een rol dat der op de een of andere manier een herkenbaarder genitief is én dat de mannelijke genitief eigenlijk vereist dat ook het zelfstandig naamwoord verbuigt (Commissaris des Konings), en dat wordt misschien net iets te gortig.

Toch vind je in de DBNL al een naam der koning in een tekst uit 1854, en wordt in een andere tekst iemand uit de achttiende eeuw geciteerd die het het zou hebben over ‘het zoontje der koning’ (we weten alleen niet of dat citaat nauwkeurig is). Op Delpher is het vooralsnog, vanwege de onnauwkeurige OCR, een beetje moeilijk zoeken: je vindt veel gevallen waar ‘koningin’ net over een vouw heenvalt.

Wie heeft er meer negentiende-eeuwse vindplaatsen?