Samenvatten voor gevorderden

Door Marc van Oostendorp

“Dus u hebt geen relevante ervaring voor deze baan.” Samenvatten wat een ander net tegen je heeft gezegd, is een paradoxale bezigheid. Die ander heeft je net een heel verhaal verteld, en dan vertel jij haar hetzelfde nog in een paar zinnen terug.

Is zij kort van memorie en meteen weer vergeten wat ze net heeft gezegd, zodat je eerst een en ander nog eens moet samenvatten omdat ze anders je antwoord niet plaatsen kan? Meestal is dat niet het geval, en toch blijken mensen in allerlei gesprekken steeds korte samenvattinkjes te maken. Waarom doen ze dat dan?

De Nijmeegse onderzoekster Keun Young Sliedrecht onderzocht voor haar proefschrift, dat ze volgende maand verdedigt, drie welafgebakende soorten op dit soort samenvattingen: politieverhoren, sollicitatiegesprekken en journalistieke interviews op de radio en tv.

In alle drie de gesprekken zetten sprekers samenvattingen in, steeds op een net wat andere manier.
Interessant is bijvoorbeeld dat een politieagent in sommige opzichten soms het omgekeerde doet als een journalist. De laatste maakt soms een samenvatting in eenvoudiger woorden dan die net uitgesproken zijn:

Geïnterviewde: – Dat zijn pillen die de heropname van serotonine in het brein blokkeren. Dat is het idee d’rvan.
Interviewer: – Ja, waardoor je gewoon weer wat vrolijker wordt.

Politieagenten maken hun samenvatting juist vaak ingewikkelder. Ze zetten het gebodene alvast om in juridische taal:

Verdachte: – [Heel verhaal waarin één keer ‘dat helen‘ valt]
Politieman: – Je blijft erbij, dat je dus alleen maar het misdrijf heling gepleegd hebt.

In beide soorten gesprekken praten de mensen niet zomaar met elkaar, maar met het oog op een verslag, op derden die het gesprek willen volgen. De situaties zijn asymmetrisch. De journalist spreekt met een deskundige en vertaalt het gezegde voor het ‘grote publiek’. De politieman voert juist een gesprek met een juridische leek en moet verslag uitbrengen aan rechters en officieren van justitie. Eigenlijk gaat het hier dus niet om samenvattingen, maar vertalingen. Tijdens sollicitatiegesprekken is er meestal niet zo’n extern publiek, en zitten de gesprekspartners meestal op een vergelijkbaar niveau wat betreft vakkennis, en dus komen dat soort vertalingen moet voor.

Een type samenvatting dat wel in alle drie de genres opduikt, is wat Sliedrecht de ‘uitdagende’ noemt.

Politieman: – Nee, jij praat niet eerlijk. Net zeg je, je weet niet hoe hoe zij af rekende, en nu heb je het in één keer heb je het wel over een bankpasje.
Personeelsfunctionaris: – Maar de aard van het werk, je stelt geen eisen aan de aard van het werk.
Interviewer: – Dus we hebben een bondscoach die eigenlijk niet durft te zeggen van nou, eigenlijk hebben jullie aan mij een hele goeie.

In alle drie de voorbeelden stelt iemand de zaak op scherp met een provocerende samenvatting. Het pakpapier wordt van het gesprokene gehaald, zodat wordt aangetoond dat er iets mis is met het cadeautje. De ander kan dan alsnog proberen het beeld bij te stellen.

Merkwaardig aan Sliedrechts proefschrift is overigens dat de samenvatting een beetje, hoe moet ik het zeggen, tegenvalt. Het lijkt er een beetje op alsof ze hem wat toegankelijker heeft willen maken maar uiteindelijk blijft ze hangen in jargon (‘formulations’ in plaats van ‘samenvatting’). Bovendien zegt ze dat het haar ambitie is om het onderzoek dichterbij het praktische advies te brengen, maar uiteindelijk is haar belangrijkste advies dat de schrijvers van handboeken ‘hoe voer ik een verhoor/sollicitatiegesprek/interview’ rekening moeten houden met de resultaten van wetenschappelijk onderzoek, zonder dat ze uitlegt hoe dat precies moet.

Bij een interessant proefschrift over samenvatten hoort, lijkt mij, kortom, een interessante  samenvatting, een ‘vertalende’ voor de praktijk. Het is mysterieus dat die ontbreekt.