De tv heeft toch invloed

Door Marc van Oostendorp


Heeft de tv invloed op het taalgebruik van jongeren? Ja, zeggen een aantal Britse taalkundigen in een artikel dat onlangs verscheen in het prestigieuze tijdschrift Language (helaas alleen toegankelijk voor abonnees).

Het is het soort wetenschapsnieuws dat niet snel de kranten haalt omdat de gemiddelde lezer al snel denkt dat hij dat natuurlijk allang weet. Terwijl het voor onderzoekers juist heel verbazingwekkend is. En ook wel wat subtieler ligt dan je op het eerste gezicht zou denken.

Er is in de taalkunde grote eensgezindheid over de gedachte dat radio en tv nu juist geen fundamentele invloed hebben op de manier waarop taal verandert.
Natuurlijk, af en toe zal iemand vast een grappig woord of een grappige zin overnemen van de tv. Maar dat soort grappigheden zijn vaak binnen een paar jaar geleden (laat een twintiger maar eens aanstrepen welke uitdrukkingen hij kent uit een lijst met vondsten van Van Kooten en De Bie, die ooit onze taal zo verrijkt heetten te hebben). Bovendien gaat het hoe dan ook altijd om woorden, en niet om zaken die de taal dieper raken, zoals grammaticaregels, of uitspraak.

Uit allerlei onderzoek blijkt dat de standaardtalen in Europa op allerlei manieren tot het volk gekomen zijn, maar dat de omroep daarbij geen aanwijsbare rol gespeeld heeft. Zelfs in gebieden waar al heel lang dezelfde regionale omroepen bestaan, zijn er bijvoorbeeld geen dialectgrenzen ontstaan die corresponderen met het uitzendgebied van zulke omroepen.

Het idee is dat je voor echte diepgaande taalverandering terug moet kunnen praten. Tv en radio zijn te eenzijdig en storten alleen taal over de mensen uit. Je verandert pas echt van taal door met iemand anders te praten, je aan die ander aan te passen en allerlei signalen op te vangen dat die ander je aanpassing begrijpt en – subtiel – waardeert.

De Britten onderzochten voor hun artikel in Language twee taalveranderingen in Glasgow: de th die wordt uitgesproken als een f (fink) en de l die wordt uitgesproken als een w (miwk). Wat bleek? Hoe intensief iemand naar de serie EastEnders keek, bleek een goede voorspeller voor hoe vaak hij de woorden op deze ‘nieuwe’ manier uitsprak. EastEnders is een populaire soap die zich afspeelt in Londen. De twee taalveranderingen zijn waarschijnlijk allebei in de hoofdstad van Engeland ontstaan.

Voor zover valt na te gaan, was in dit geval echt de tv-serie zelf van invloed. Het ging er bijvoorbeeld niet om dat soapkijkers uit een bepaalde sociale groep kwamen waarin de verandering sowieso al veel voorkwam: met dat soort zaken werd rekening gehouden in de analyse.

Toch liggen de zaken aantoonbaar subtieler dan dat EastEnders verantwoordelijk is voor de taalverandering in Schotland. Er zijn allerlei aanwijzingen dat die verandering langzaam maar zeker over de Britse eilanden schuift, en dat hij dat zelfs al aan het doen was voor die eindeloze soapreeks begon.

De onderzoekers denken dan ook dat het de waarheid nét ergens anders gezocht moet worden. Door naar EastEnders te kijken en je met de helden te vereenzelvigen, wordt hun manier van praten net wat acceptabeler. Wanneer je dan met anderen praat die deze manier van praten al hebben overgenomen, is het waarschijnlijker geworden dat je het ook gaat doen. Als niemand in je omgeving zo praat, kun je nog zo vaak naar de BBC kijken, je taal verandert er niet door.