‘Gelopen heeft’ klinkt beter dan ‘heeft gelopen’

Door Marc van Oostendorp

Georges De Schutter is een van de veelzijdigste en interessantste taalkundigen in ons taalgebied. Hij is al een paar jaren met pensioen, maar nu weet hij ons weer te verbazen met een artikel over de rode en groene volgorde (op een website met misschien wel het mooiste adres ter wereld: www.verslagenenmededelingen.be).

Hoe zat het ook weer? In het Nederlands kun je de werkwoorden aan het eind van een bijzin vaak in twee volgordes zetten.

  • dat ze afgelopen jaar helaas gestorven is
  • dat ze afgelopen jaar helaas is gestorven
Die volgordes worden groen en rood genoemd, waardoor iedereen aan stoplichten denkt, terwijl ze alleen maar afkomstig zijn van dialectkaarten waar de twee gebieden zo werden gekleurd: in het rode gebied werd de ene volgorde gebruikt, in het groene de andere.
Het is echter te simpel om te zeggen dat het alleen een dialectverschil is. Veel sprekers van het Nederlands gebruiken allebei de volgordes. Wat bepaalt dat ze de ene of de andere kiezen? De Schutter richt zich in zijn artikel vooral op ritme. Op basis van tellingen in een roman van Hella Haasse (Huurders en onderhuurders) alsmede in het weekblad Knack en ‘de literaire bijlage van de krant De Standaard ontdekt hij dat twee factoren een rol spelen. 
In de eerste plaats streven mensen naar regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. We geven bijvoorbeeld de voorkeur aan gelopen hebben boven hebben gelopen omdat het eerste het ritme pe-dam-pe dam-pe heeft, waar iedere dam gevolgd wordt door een pe en omgekeerd, terwijl het ritme van de tweede constructie is dam-pe pe-dam-pe met in het midden twee pe’s na elkaar. Om dezelfde reden is terecht gekomen waren beter dan terecht waren gekomen terwijl anderzijds terecht was gekomen ongeveer even goed is als terecht gekomen was.

Maar er is nog een effect. We hebben volgens De Schutter de voorkeur voor zogeheten jambische patronen (pedam) boven trocheïsche (dampe). Dat verklaart waarom patronen zoals gelopen heeft vaker voorkomen dan patronen als heeft gelopen, ook al bestaan ze allebei uit regelmatige afwisselingen van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen.
Het is onwaarschijnlijk dat Hella Haasse of de journalisten van Knack en De Standaard bewust rekening hebben gehouden met dit soort factoren. Ze hebben onbewust gekozen voor de volgorde die het beste klonk. We hebben Georges De Schutter nodig gehad om te laten zien wat dat precies betekent.