Een nieuwe spelling voor ‘droog’, ‘eeuw’ en ‘televisie’?

Sprekers van het Fries vinden het vaak lastig om hun taal goed te spellen. Geen nieuws op zich, maar dankzij facebook en twitter komen op een soms aandoenlijke, soms onthutsende wijze ook heel alledaagse schrijfsels in de spreektaal van gewone Friezen aan het oppervlak. Nogal wat Friestaligen blijken elementaire Friese spellingconventies amper onder de knie te hebben. Toegegeven: de Friese spelling ís iets waar je aan moet wennen. De voornaamste reden voor de vele schrijffouten in het Fries zal echter zijn dat de meeste sprekers op school niet of nauwelijks les gehad hebben in (en over) hun moedertaal.

In 2011 kwam het idee voor een Fries ‘Groen Boekje’ op, met als doel om eindelijk eens deugdelijke Friese spellingscontrole te kunnen hebben. Het provinciebestuur gaf de Fryske Akademy opdracht om zo’n standaardwoordenlijst samen te stellen. De lexicografen van de Akademy zijn voortvarend aan de slag gegaan met de bestaande spellingbesluiten en -conventies (de laatste ingrijpende wijziging kwam uit 1979/1980). Geruchten begonnen te circuleren dat er meer op stapel stond dan alleen het vaststellen van wat algemeen als norm geldt.
Zonder dat de regionale media er enige aandacht aan schonken, presenteerden de lexicografen afgelopen woensdag, 24 april, aan Provinciale Staten hun advies, waar de Staten prompt mee instemden. Verbaasd schrikt het Friesschrijvende wereldje nu wakker. Ineens dreigt onze officiële Friese spelling vanaf 2014 op een paar in het oog springende details toch behoorlijk te veranderen!

Geen zaak van wat koppeltekens of tussen-n’en, maar van een aantal alledaagse woorden zal het woordbeeld binnenkort flink ‘moeten’ veranderen, zo meende de commissie. In het plan dat deze week goedkeuring van de Staten kreeg, draait het om drie punten:

  • de spelling van /u/ en /u:/ als ‘oe’ of ‘û’
  • de spelling van /iu/ als ‘iuw’
  • de spelling van ‘Latijnse’ leenwoorden
Het laatste punt is te illustreren met het woord ‘televisie’. Wellicht bevreemdend voor niet-Friezen, is het in het Fries algemeen gewoonte om vreemde woorden zo veel mogelijk ‘Fries’ te spellen. Bovendien is er de regel dat Friese woorden niet met een v of een z kunnen beginnen; ook leenwoorden schrijf je daarom met resp. f- of s-. Binnen een woord geldt dit niet: ‘televisie’ was derhalve ‘televyzje’. De nieuwe spellingsregel is dat het hier om een samenstelling gaat, en dat je, omdat het woord ‘fyzje’ (visie) los ook bestaat, de tv als ‘telefyzje’ moet schrijven.
Voor deze consistentie valt wel wat te zeggen, maar het blijft waarschijnlijk hannesen met het verfriesen van vreemde woorden.

Wat vooral verontwaardigde spot oproept, zijn de voorstellen over de klinkers van een aantal veelvoorkomende woorden. Ten eerste de tweeklank /iu/. Meestal schrijven we die als ‘iuw’, bijvoorbeeld in ‘skriuwe’ (schrijven) en ‘liuw’ (leeuw). Een uitzondering kwam echter boven tafel: in ‘ieu’ (eeuw) en bijvoeglijk naamwoorden als ‘Hebrieusk’ (Hebreeuws). Om ‘honderd jaar’ voortaan in plaats van ‘ieu’ als ‘iuw’ te schrijven scheelt slechts één letter, maar voor het woordbeeld toch een hele wereld van verschil.

Wat de oe-klanken in het Fries betreft: daar zijn er minstens drie van (de /u/, de /u:/ en de /u.ə/), die met twee tekens (‘oe’ en ‘û’) geschreven worden. De /u.ə/, in woorden als ‘broer’ en ‘hoed’, werd al altijd als ‘oe’ gespeld, en dat blijft zo. Voor de gewone /u(:)/-klanken geldt binnenkort de volgende regel: als het woord in het Nederlands een ‘oe’ heeft, heeft het Fries een ‘oe’; in alle andere gevallen heeft het Fries ‘û’. In veel gevallen komt dit overeen met de bestaande situatie.

Maar ja, uitzonderingen… Wanneer je deze regel consequent toepast, moeten Friezen volgend jaar heel gewone woorden als ‘droech’ (droog), ‘útnoegje’ (uitnodigen), ‘útnoeging’ (uitnodiging) en ‘spoek’ (spook) op een nieuwe manier spellen. De ‘û’ met accent circonflexe is weliswaar een iconische, ‘typisch Friese’ letter, maar voorgestelde spellingen als ‘drûch’ en ‘útnûging’ doen mij als regelmatige Friesschrijver toch zeer aan de ogen.

De adviescommissie voor consistente ‘leerbare’ regels voor de bestaande Friese spelling streeft haar doel voorbij wanneer ze deze consistentie opdringt aan woorden waar een enigszins ervaren speller niet aan zou twijfelen. De naam van de Fryske Akademy, als een Académie Française, aan de officiële spelling verbinden klinkt mooi. Dat de Provinciale Staten het ‘democratisch’ legitimeren, is op papier prachtig, maar de spelling was op 24 april waarschijnlijk weinig meer dan een hamerstuk halverwege een legesverordening en een regeling over ganzen.

Maar of het nodig is, al deze moeite, onzekerheid, en in het ergste geval: boeken die er verouderd uit gaan zien door wéér een spellingswijziging? Nou, nee, een kleine taal als het Fries is als standaardtaal meer gebaat bij méér geschreven Fries in de openbare ruimte, en een betere plek voor Fries in het onderwijs. Daarbij zitten uit regelzucht opgedrongen nieuwe schrijfwijzen voor woorden als ‘eeuw’ en ‘droog’ de taal alleen maar in de weg.
André Looijenga (*1982)woont in Groningen. Hij won in 2010 en 2012 het ‘Grut Frysk Diktee’.