De reis van Sint Brandaan

Door Bas Jongenelen

Het verhaal van de Ierse abt Brandaan die een zeereis onderneemt en allerlei vreemde dingen meemaakt, was populair in de Middeleeuwen. Het verhaal van de Ierse abt Brandaan die een zeereis onderneemt en allerlei vreemde dingen meemaakt, is populair in onze tijd. De afgelopen jaren zijn er diverse boeken uitgegeven met als titel De reis van Sint Brandaan, zoals deze en deze. Sinds kort is er een nieuw boek bij met die titel. Verwarrend, dat wel, maar hoe zou je een boek met als titel De reis van Sint Brandaan anders moeten noemen?

In De reis van Sint Brandaan (het nieuwste boek, want daarover gaat dit stukje) staat niet één reis, er staan er wel vier in. Het verhaal was in de Middeleeuwen zo populair dat er verschillende versies (allemaal getiteld De reis van Sint Brandaan) in omloop waren. Er was een Latijnse, een Middelnederlandse (nee, daar waren er twee van, één eigen versie en een goede vertaling uit het Latijn), een Franse en een Duitse versie. Alle varianten gaan terug op een Iers basisverhaal, dat – vreemd genoeg – niet De reis van Sint Brandaan heet, maar Immram curaig Máele Dúin. Als ik het kort samenvat, dan gaat het als volgt: man onderneemt zeereis en komt aan op een gelukzalig eiland.

Heeft die zeevaarder echt bestaan? Heeft hij het aards paradijs bereikt? Of is hij slechts belandt in Amerika? Zodra iemand een verhaal verzint, gaan vervolgens allerhande mensen proberen te achterhalen waar en wanneer het verhaal in het echt plaatsgevonden heeft. Ene Tim Severin heeft in de jaren ’70 van de 20e eeuw een Middeleeuwse boot gebouwd om daarmee van Ierland naar Amerika te varen. Dat lukte hem nog ook, zodat de conclusie gerechtvaardigd is dat Brandaan heeft bestaan en dat hij Amerika heeft ontdekt. Veel gekker moet het niet worden, voor je het weet zeilt een of andere pipo met een boot van balsahout over de Pacifische Oceaan om aan te tonen dat de inwoners van Zuid-Amerika een lijndienst hadden met de Polynesische eilanden.

Terug naar het boek. Waarom zou je een boek willen lezen met vier keer hetzelfde verhaal? Om de simpele reden dat die verhalen niet echt hetzelfde zijn. Wat zo mooi is aan een uitgave als deze De reis van Sint Brandaan is dat je kunt puzzelen: zoek de verschillen tussen de Latijnse, Nederlandse, Franse en Duitse versies. Overigens is die Latijnse versie wel een rare, de tekst die hier gepresenteerd wordt, is de moderne vertaling van de Middelnederlandse vertaling van het Latijn (volgt u het nog? Ik eigenlijk niet). Nu zeggen de tekstbezorgers wel dat de Middelnederlandse variant zeer dicht op het Latijn zit, maar het zou mooi geweest zijn als deze bewering met argumenten ondersteund werd. Nu moeten we dat zo maar aannemen. Met die Latijnse tekst is nog iets aan de hand, in 1999 publiceerde Vincent Hunink De zeereis van de heilige Brandaan, een Nederlandse vertaling direct uit het Latijn. Ik vind het vreemd dat deze vertaling nergens in De reis van Sint Brandaan genoemd wordt. Huninks vertaling had naast die Middelnederlandse gelegd kunnen worden. Hebben de uitgeverijen van De reis van Sint Brandaan en De zeereis van de heilige Brandaan soms ruzie?

Verder is De reis van Sint Brandaan een prima boek, de diverse Europese varianten bij elkaar in één boek geven een mooi overzicht van de brede verhaaltraditie die er ooit was over die Ierse abt die Amerika ontdekt heeft.

De reis van Sint Brandaan. Kritische editie van de Middelnederlandse tekst naar het Comburgse handschrift, met vertalingen van de Middelnederlandse en Middelhoogduitse Reis-versie en van de Oudfranse en Middelnederlandse Navigatio-versie, door Ludo Jongen , Julia Szirmai en Johan Winkelman (ed.), Uitgeverij Verloren, Hilversum 2013, ISBN 9789087041373. Prijs: € 25,-

Op de DBNL-site staan ook diverse uitgaven van De reis van Sint Brandaan.