Tegen de overtuigingskracht

Door Marc van Oostendorp
Noam Chomsky, de beroemde taalkundige, is tegen pogingen iemand anders te overtuigen. Dat zegt hij in het interviewboek The Science of Language (Cambridge University Press, 2012) tegen zijn gesprekspartner James McGilvray. 
In dat boek, waarin allerlei gedachten van Chomsky over van alles en nog wat geboekstaafd worden, noemt de oude meester ergens Gandhi, die er ook tegen was om andere mensen te proberen te overtuigen, omdat hij dat zag als een vorm van geweld. Je dwingt iemand in zekere zin om het met je eens te zijn. In plaats daarvan vond hij dat je wat goed en juist was moest tonen, bijvoorbeeld in je eigen leven, zodat de andere de vrije keus had je daarin te volgen.
Chomsky, politiek gezien een anarchist en in ieder geval iemand die sterk gelooft in de vrije wil van het individu, lijkt wel iets in die redenering te zien (ik vertaal):
Dat zou ook waar moeten zijn in het onderwijs. Het heeft geen zin mensen te overtuigen. Als je, laten we zeggen, natuurkunde doceert, heeft het geen zin om een student te overtuigen dat je gelijk hebt. Je wil ze stimuleren zelf uit te zoeken wat de waarheid is – en dat is waarschijnlijk dat jij ongelijk hebt.
Het is natuurlijk interessant om die passage retorisch te analyseren. In hoeverre is Chomsky in deze zinnen niet zelf bezig zijn publiek ervan te overtuigen dat je niet moet proberen anderen ergens van te overtuigen? 
Ik vermoed dat Chomsky zelf zou zeggen dat hij alleen zaken aandraagt die je in overweging kunt nemen: dat het geen zin heeft om mensen te overtuigen. Dat zegt hij vervolgens ook expliciet:
Ik denk dat dit waarschijnlijk een feit is: je kunt niets echt begrijpen tenzij je zelf tot de conclusie komt.

Maar daarna zegt hij:
Maar los daarvan, het is echt vooral een morele kwestie. Het hangt ervan af wat je houding is tegenover andere mensen: moeten zij jou gehoorzamen, of moeten ze de dingen zelf overdenken?

Ik ben lang aan deze passage blijven haken, want hij overtuigde me wel. Maar als wat Chomsky hier doet niet is proberen iemand te overtuigen, wat kan dan wel als een poging gelden? Iemand met een pistool op zijn slaap dwingen om toe te geven dat het slecht is om mensen te overtuigen? En andersom: stel dat je dit een goed idee vindt, hoe kun je dan dan tot andere mensen laten doordringen zonder te proberen hen ervan te overtuigen?