Klankencyclopedie van het Nederlands (30): [f]



door Marc van Oostendorp
[f] De f maak je door je boventanden iets boven je onderlip te houden en door het spleetje dat zo ontstaat de lucht naar buiten te persen. Er ontstaat zo een ruisachtig geluid en de [f] wordt daarom ook wel een ruisklank genoemd.  
Veel woorden met een f, werden vroeger met ph geschreven (philosooph). Het gaat daarbij vaak om woorden uit het Grieks. Dat heeft iets met de uitspraak te maken: een p maak je ook met je lippen en een h is een soort ruisgeluid in de keel. Een f is dus een soort mengeling van de klank van de p en die van de h. Woorden die ooit als een p gevolgd door een h werden uitgesproken, kwamen zo aan de f klank: een ‘slordige’ uitspraak die we nu al eeuwen met ons meeslepen.


Nasale medeklinkers zoals [m] en [n] worden voor een [f] door sommige Nederlandstaligen uitgesproken op precies dezelfde plaats als de [f] – met de boventanden op de lippen. Die klank wordt uitgeschreven als [ɱ]. Het woord kamfer klinkt dus als [kɑɱfər], onverstandig aks [ɔɱvərstɑndəx] en infaam als [ɪɱfam].

Het komt echter ook regelmatig voor dat de nasale medeklinker voor een [f] wordt weggelaten. Vaak wordt dan wel de voorafgaande klinker nasaal: er gaat wat lucht door de neus, zoals in de Franse woorden non of vin en je zegt [kɑfər], [ɔvərstɑndəx] en [ɪfam]. (In het Fries gebeurt dit nog systematischer dan in het Nederlands.) De reden waarom dat gebeurt is waarschijnlijk omdat een nasale medeklinker en een ruisklank niet gemakkelijk samengaan. Voor de nasale medeklinker moet de mondholte helemaal worden afgesloten, zodat er voldoende druk is om de lucht door de neus te laten stromen. Dat gaat slecht samen met de kleine opening die er juist nodig is voor een ruisklank.

Wie amfoor uitspreekt als [ɑfor] heeft dus drie medeklinkers in elkaar laten overvloeien. Het Griekse woord was amphora. Al in de oudheid vielen de p en de h samen tot een f, en de laatste eeuwen knabbelt die f de m weer op, tot het woord ooit zal bestaan uit een mooie regelmatige opeenvolging van klinkers en medeklinkers.

Ik houd op een aparte pagina bij welke klanken ik inmiddels behandeld heb in de Klankencyclopedie.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.

4 reacties op Klankencyclopedie van het Nederlands (30): [f]

  1. Joke Kalisvaart schreef:

    Ik kan met de beste wil van de wereld mijn boventanden niet boven mijn bovenlip krijgen…

  2. Om de een of andere reden gaat dit ALTIJD fout, bij mij. Ik dacht nog, toen ik deze zin schreef: goed opletten welke lip ik noem. Heb ik het weer verkeerd gedaan. Ik kan de bovenkant en de onderkant anders best goed uit elkaar houden, hoor. Maar bij mijn stukje over de [v] en dat over de [w] ging het in eerste instantie ook verkeerd.

  3. Susan schreef:

    De woorden en namen die bij mij opkwamen waren: amphitheater, Philips, Phoenix, Memphis, comfort, Phaedra en Pasiphaë. Zouden we de woorden met ph voortaan beter met een f moeten schrijven, of juist niet?

  4. Frans schreef:

    We schrijven al amfitheater hoor. 😉

Reacties zijn gesloten.