Klankencyclopedie van het Nederlands (27): [ʔ]

door Marc van Oostendorp

[ʔ] De [ʔ] is een van de minst opvallende medeklinkers. Je merkt bijna niet dat hij er is. Het is, bijvoorbeeld, de medeklinker die klinkt tussen de e en de a in het woord be[ʔ]ademen. Je maakt hem door heel even de stembanden toe te knijpen. Er hoopt zich dan wat lucht achter die stembanden op, die vrij komt met een plofje.

Wanneer je een camera’tje bij een proefpersoon door de neus in de keel naar beneden laat gaan om de stembanden te filmen, zie je dit:

Die vieze spleet in het midden, dat zijn de stembanden; je ziet ze duidelijk zich tegen elkaar aanzuigen om een plofje te maken. Dat is de [ʔ] (hij wordt glottisslag genoemd). In het Duits klinkt die medeklinker nog iets duidelijker, en ook wat vaker. De Duitse manier van Theater uitspreken is bijvoorbeeld The[ʔ]ater.

In het Nederlands zeggen we daar niet zo’n duidelijke glottisslag; de uitspraak is meestal eerder the[j]ater. In dat laatste geval is de overgang tussen de twee klinkers vloeiender. De tong beweegt aan het eind van de [e] een beetje omhoog om een [j] te maken, en gaat uiteindelijk helemaal omlaag voor de [a].

Wanneer je niet zo’n vloeiende beweging maakt maar de klinkers strikt gescheiden wilt houden, maak je dus zo’n glottisslag. Het feit dat hij zo mechanisch is, is misschien de reden dat we hem niet noteren in de gewone spelling, en misschien ook dat hij mensen niet zo opvalt. Er is wel degelijk een waarneembaar geluid in het signaal van beademen, maar je moet mensen er speciaal en met nadruk op wijzen voordat ze het geloven.

Ik houd op een aparte pagina bij welke klanken ik inmiddels behandeld heb in de Klankencyclopedie.