Je bent zelf een jijbak

De eerste die ik zag was een mismoedige maandagmorgentweet “Je bent zelf een ochtendmens!” Ik vond hem briljant: kort, subtiel en grappig. Sindsdien is “Je bent zelf een…” vast onderdeel van het Twitteridioom geworden: elke dag duiken verse varianten op.

Maar hoe werkt het nou precies?

Het begon als iets wat ieder kind kent. Het Nederlands heeft er, zo ontdekte ik laatst, een geweldig woord voor: jijbakken. “Je bent een sukkel.” – “Je bent zelf een sukkel!” Op Twitter vind je een heleboel conversaties die op een dergelijke speeltuinmanier beschuldigingen heen- en weerketsen. Tot zover geen nieuws. Maar het bijzondere aan Twitter is dat de meeste tweets monologisch zijn. Daardoor kom je regelmatig een jijbak-antwoord zonder voorgeschiedenis tegen. “Je bent zelf een ochtendmens!” stond alleen, het was geen reactie op iets voorgaands. Maar wij, lezers en taalgebruikers, snappen het best. “Je bent zelf een …” antwoordt op een verwijt, een beschuldiging, een scheldwoord. “Je bent zelf een… laffe tosti” vult Google Search automatisch aan, en ook wie nog nooit iemand voor laffe tosti heeft uitgemaakt weet direct dat dit geen compliment is. Dit opent de deuren wijd voor creativiteit. Dankzij de formule kan alles een scheldwoord zijn:

“Je bent zelf een paddenstoel!”
“Je bent zelf een half witbrood!”
“Je bent zelf een apestaartje!“
“Je bent zelf een kwarksalade!”
“Je bent zelf een zaterdagavond!”
In de taalkunde heet zoiets type coercion: je stopt een niet passend woord in een constructie en dwingt het daardoor een functie aan te nemen die wél bij die constructie past. Neem bijvoorbeeld een bijvoeglijk naamwoord zoals “Amerikaans”. “Amerikaans” betekent ‘uit Amerika’. Maar zet er “heel” voor en het betekent niet meer ‘uit Amerika’ maar “typisch voor Amerika/Amerikanen”. Een “heel Amerikaans gebouw” hoeft helemaal niet in Amerika testaan, van een “Amerikaans gebouw” verwacht je dat wel. Zoveel macht heeft de combinatie met “heel”.
Op dezelfde manier maakt “je bent zelf een…” nieuwe scheldwoorden. Van “aardbei” tot “sneeuwschep” en van “wekker” tot “kopstoot”. De zandbak van creatief taalgebruik die Twitter heet is voor zoiets vruchtbare aarde. Inmiddels kom je hele frases tegen, of woorden die normaalgesproken helemaal niet met “een” te combineren zijn:
“Je bent zelf een alternatief voor de boterham”
“Je bent zelf een facebookstatus die begint met ‘of’, ‘en dan’ of ‘en toen’.”
“Je bent zelf een unox/ zuurkool/ wiskunde!”.
Als je de formule op Twitter zoekt en uitgelachen bent over alle mallotige combinaties, zie je drie trends in het gebruik. Meest populair is het protest bij ergernissen, met name in het openbaar vervoer en achter de computer:
“Je bent zelf een defecte bovenleiding die moet worden vervangen!”
“Je bent zelf een aangepaste dienstregeling / een pendelbus / een Fyra”
“Je bent zelf een interne serverfout / een defecte smartcard / een cookiemelding”
De tweede stroming steekt de draak met reclametaal en slogans:
“Je bent zelf een vooruitstrevend advieskantoor”
“Je bent zelf een persoonlijke hotspot”
“Je bent zelf een universele afstandsbediening / een succesvol Zeeuws product / een microvezeldroogloopmat!”
Hier wordt eigenlijk niemand meer aangesproken. De boodschap is simpelweg: wat een belachelijk taalgebruik.

De derde trend vind ik het grappigst. Want hier gaat het – nog meer dan in de slogan-echo’s – om de taal zelf.

“Je bent zelf een vruchtbeginsel”
“Je bent zelf een macro-economische vraag”
“Je bent zelf een difosforpentaoxide”
“Je bent zelf een insektachtig bodemdiertje”
“Je bent zelf een intertropische convergentiezone”
Ik weet niet hoe u het leest, maar ik zie mezelf hier weer in de natuurkunde-, scheikunde- of aardrijkskundeles zitten en met gêne de termen herhalen die we daar leerden. Glaciaal verschijnsel. Wormvormig aanhangsel. Eenzaadlobbigen. Jammer dat er toen nog geen Twitter bestond. “Je bent zelf een wormvormig aanhangsel” zou vast een hoop retweets hebben opgeleverd.
(met dank aan Geert Booij voor het “heel Amerikaanse” voorbeeld)