Klankencyclopedie van het Nederlands (20): [n]

[n] De [n] maak je door het punt je van je tong op te tillen en tegen het harde verhemelte te houden terwijl ondertussen de lucht uit de longen door je neus naar buiten stroomt en je stembanden trillen.

Over de [n] is altijd van alles te doen, bijvoorbeeld bij Neder-L. Het is een uitermate beweeglijke medeklinker. Hij verdwijnt vrij gemakkelijk (jongen kun je in veel variëteiten van het Nederlands uitspreken zonder slot-n), maar hij verschijnt ook vrij gemakkelijk (in sommige dialecten kun je dingen zeggen als dat wilde-n-ik net zeggen, met een extra n).

Tegelijkertijd is de n ook de kameleon onder de medeklinkers.
Wanneer hij naast een andere medeklinker komt te staan, spreek je de n uit op dezelfde plaats in de mond als die volgende medeklinker: in-populair wordt impopulair omdat je m zegt met beide lippen op elkaar, net als de p. Zo zeg je de n in inferieur met je boventanden op je onderlip, net als de [f] en in incontinent als [ŋ], met de achterkant van je tong, net als de [k].

In sommige dialecten valt de n trouwens ook nog weg in nog een iets andere omgeving: voor een s. Tegelijkertijd wordt de klinker dan nasaal, dat wil zeggen dat de lucht tijdens het spreken van die klinker deels door de neus naar buiten stroomt. In Noord-Holland kun je dat bijvoorbeeld horen: de m˜ese dãse voor de mensen dansen.

Nóg een eigenaardigheid van de n: het is de enige neusklank die aan het begin van een woord na een k of een p kan staan (knijpen, pneumatisch, maar kmap of pngap bestaan niet) en aan het eind van een woord na een lange klinker en een andere medeklinker (doorn bestaat wel, maar doorm of doorng zien er raar uit).

De [n] deelt dit uitzonderlijke gedrag deels met de [s] en de [t], die allebei ook veel flexibeler zijn dan andere medeklinkers. Dat heeft waarschijnlijk iets te maken met het feit dat we al deze medeklinkers maken met het puntje van de tong: dat is het flexibelste spraakorgaan, dat zich kennelijk makkelijk aanpast aan zijn omgeving.

Ik houd op een aparte pagina bij welke klanken ik inmiddels behandeld heb in de Klankencyclopedie.