Klankencyclopedie van het Nederlands (16): [z]

 [z] De [z] maak je op vrijwel dezelfde manier als de [s]: met het puntje van de tong omhoog vernauw je de holte waar de lucht uit longen doorheen stroomt. De lucht gaat daardoor wervelen. Het verschil tussen [s] en [z] is dat je bij het maken van de laatste klank ook je stembanden nog laat trillen – dat kun je makkelijk controleren door ssss….zzzzz…..ssss…..zzzz te zeggen en daarbij je vingers op je adamsappel te leggen. Bij de zzzz voel je een getril dat je niet voelt tijdens de ssss.

De [s] en de [z] zijn een bijzonder paar.
Zo maken sommige dialecten het verschil niet. Beroemd is natuurlijk het Amsterdams, of, wijder, het Noord-Hollands, waar zend en cent hetzelfde klinken: als [sɛnt]. Ook het Fries heeft van oudsher alleen een [s]. In het Duits, en naar verluidt ook in sommige oost-Nederlandse dialecten is er omgekeerd aan het begin van een woord geen [s], alleen maar een [z]: het Duits zegt [ziː] tegen Sie.

Uit onderzoek blijkt bovendien dat het verschil tussen [s] en [z] voor veel Nederlandstaligen niet zozeer met de stembanden gemaakt wordt, maar door duur: de [s] duurt langer, bijna twee keer zo lang, als de [z].

Wanneer je over dit onderwerp begint, valt binnen korte tijd altijd het woord hypercorrectie. Amsterdammers zouden af en toe [zɛnt] zeggen tegen cent omdat ze weten dat ze soms [s] zeggen in plaats van [z], zichzelf willen corrigeren en het dan toch weer fout doen.

Waarom ‘hypercorrectie’ zo’n populaire verklaring is, daarnaar valt alleen maar te raden. Het is in ieder geval niet de enige mogelijke verklaring. Mensen die geen verschil meer maken tussen een [s] en een [z], zeggen vaak een klank die zo’n beetje halverwege zit: een beetje stembandtrilling, een beetje lang.

Iemand die wel verschil maakt tussen [s] en [z] kan juist geen klanken halverwege horen: het kwartje valt altijd een bepaalde kant op. Soms gaat dat goed: dan hoort de luisteraar [sɛnt] voor cent en soms gaat het verkeerd: dan hoort de luisteraar [zɛnt]. De spreker heeft echter in beide keren hetzelfde gezegd – en van hypercorrectie is geen sprake.