Je tong bekijken met ultrasound

Iedereen met jonge kinderen, kent ultrasound: je houdt een apparaatje tegen de buik van een vrouw die in verwachting is en op een computerscherm kun je de foetus zien. Op YouTube zijn er allerlei voorbeelden te vinden.

Maar met die ultrasound kun je meer doen, zoals het bovenstaande Schotse filmpje laat zien. Behalve tegen een zwangere buik kun je hem ook tegen je kaak houden en dan op je tong richten. Dan kun je praten en zien hoe je tong zich beweegt tijdens het uitspreken van, pak ‘m beet, de Schotse r. (Het gaat in dit filmpje om de bovenste kwart cirkel. De rechthoek eronder maakt een statisch beeld van de tongbeweging voor later onderzoek.)

Ook in het Nederlands is van alles aan de hand met de r dat je met zo’n ultrasound zou kunnen zien.
Er zijn heel veel verschillende manieren om die klank uit te spreken: met het puntje van de tong, met de achterkant, met de huig, of zelfs bijna niet (je sp’eekt de e’ e’g onduidelijk uit). Hoe worden al die verschillende r’en precies gemaakt? Dat kun je met een ultrasound-apparaat onderzoeken, dat niet vreselijk duur is (taalkundigen kunnen afdankertjes kopen van de medici) en makkelijk te gebruiken.

Op het Meertens Instituut, waar ik werk, willen we ook meer weten over de r-klank en zijn broertje, de l. We overwegen daarom ook zo’n apparaat aan te schaffen. De Utrechtse taalkundige Koen Sebregts heeft daar in het recente verleden al wat spectaculaire resultaten mee laten zien, bij mijn weten vooralsnog als enige in Nederland. Hij toonde bijvoorbeeld aan dat je sprekers die r op het gehoor én bij akoestische metingen niet uit leken te spreken, toch een tongbeweging maakten op de plaats in het woord waar het woord stond.

Dat is, als je erover nadenkt, een wonderlijk gegeven. Vaak wordt gedacht dat uitspraak een soort compromis is tussen de luiheid van de spreker, die zijn tong en lippen zo min mogelijk beweegt en het verlangen van die spreker om begrepen te worden. Maar waarom zou je dan zinloze tongbewegingen maken die alleen met een ultrasound kunnen worden opgevangen?

Sebregts’ resultaten wijzen er misschien op dat we de klanken van woorden in ons hoofd hebben opgeslagen als instructies voor onze spieren (en niet bijvoorbeeld als geluidsopnamen die we steeds zo goed mogelijk te proberen reconstrueren als we praten). Zelfs als zo’n beweging geen echt hoorbaar resultaat meer heeft, maken we hem nog steeds.

De Universiteit van Glasgow is bezig een serie ultrasound-video’s van taalklanken op een speciaal kanaal op YouTube te zetten (ArticulatoryIPA).