Het Rijks

Ik vermoed dat het Rijksmuseum wel op wat tumult had gehoopt bij de onthulling van het nieuwe logo. Dat ontstond dan ook meteen op Twitter en op enkele gespecialiseerde websites: er stond een spatie in dat logo!

Als medewerker van het roemruchte Meertens Instituut kan ik natuurlijk niets zinnigs over deze materie zeggen. Het gaat mij echter om iets anders: de motivatie die de logo-ontwerpster (Irma Boom) voor het beetje wit gaf:

Iedereen noemt het [museum] liefkozend het Rijks.

Ik zeg het geloof ik zelf niet, het Rijks, maar op internet kun je het wel vinden. Ik ken bovendien ook het Van Gogh en (vooral) het Stedelijk, vooral van die laatste weet ik zeker dat ik het zelf ook zeg. Bovendien wordt het Rijks ook gebruikt voor allerlei scholen (Rijkslyceum, Rijksathenaeum) enzovoort.

Ik vraag me af of er ooit iets over deze constructie geschreven is. Ik kan er in ieder geval niets over vinden. De Leidse morfoloog Geert Booij heeft een beroemd artikel geschreven over samenstellingen waarvan het tweede lid niet wordt uitgesproken, maar hij heeft het alleen over dat soort constructies in nevenschikkingen:

minimum- en maximumbedragen
zwanger- en moederschap
rijks- en privémusea

Maar dat is toch echt een andere constructie en je kunt niet zeggen dat het Rijks daaruit ontstaan is. Je kunt in die andere gevallen het eerste lid bijvoorbeeld niet weglaten buiten de nevenschikking, ook niet als het uit de context wel duidelijk is. Je kunt bijvoorbeeld niet zeggen het zwanger, zelfs niet in de zin:

ik heb wel zin in het moederschap, maar niet zozeer in het zwanger. [uitgesloten]

Naar mijn indruk kun je constructies als het Rijks (het Stedelijk) alleen gebruiken voor namen van scholen en musea. Je hoort bijvoorbeeld nooit iemand zeggen we reden langs de rijks, als ze bedoelen de rijksweg. Ook kun je museum of lyceum alleen weglaten als er niets volgt. Je kunt wel zeggen Het Van Abbe, maar niet Het Van Oudheden of Het Rijks van Oudheden.

Wat ook raar is: de Rijks komt een heel enkele keer wel voor (er is een Facebook-pagina voor Vrienden van de Rijks, dat gaat over de vroegere Rijks-HBS van Middelharnis), maar veel minder dan het Rijks. Sterker nog, de regionale scholengemeenschap in Bergen op Zoom noemt zich ‘t Rijks hoewel er blijkens de beschrijving van de geschiedenis geen enkele voorganger is met een het-naam.

Het lijkt, kortom, net of het Nederlands een soort vaste constructie heeft Het X, dat ofwel Het X-museum kan betekenen ofwel Het X-lyceum (of gymnasium, enz.) Mij was hij nog niet opgevallen, maar dankzij dat kleine beetje wit in het logo van het Rijksmuseum nu wel.