Don Kíkóti

Zou Miguel de Cervantes de naam van zijn bekendste personage nog herkennen als hij hem nu zou horen? In Spanje wel, want de hedendaagse uitspraak, ‘donkiechotte’, is bij mijn weten niet wezenlijk anders dan in zijn tijd (1547-1616). De spelling wel een beetje: Don Quixote heet nu Don Quijote.
Maar elders?
In Nederland, bijvoorbeeld, wordt het al moeilijker. De ridder kwam bij ons Don Quichot te heten, een schrijfwijze die, mits op zijn Nederlands uitgesproken, de klank van het origineel aardig weergeeft: ‘donkiechot’. Het voornaamste verschil is dus de slot-e, die om onnaspeurlijke redenen ontbreekt. Alleen, de naam wórdt in de praktijk niet op zijn Nederlands uitgesproken, maar gedeeltelijk op zijn Frans, zodat hij klinkt als ‘donkiesjot’. (De Fransen zeggen dat ook zo ongeveer, en schrijven Don Quichotte.) Dat is dus behoorlijk anders dan de geestelijke vader voor oren stond. Ook het afgeleide woord donquichotterie – uitsluitend Nederlands, geen Frans – heeft die sj-klank.
Nederland heeft die naam in de koloniale tijd naar Indonesië geëxporteerd. Maar omdat Indonesiërs liever [so] dan [sjo] zeggen en al helemaal niet graag een q schrijven, heet de ridder er Don Kisot, ‘donkiesot’. Er zijn trouwens wel meer talen die de voorkeur geven aan een vreemde, of eigenlijk juist inheemse, spelling, zoals het IJslands (Don Kíkóti) en het Turks (Don Kişot – klinkt als bij ons).
Misschien wel de bijzonderste verandering is in het Engels opgetreden. Nog niet eens in de naam zelf, want de Engelsen hebben zoals zo vaak de oorspronkelijk spelling overgenomen, Don Quixote, en doen een dappere poging om de authentieke uitspraak te benaderen, al klinkt die ons in de oren als ‘donkiehoowtie’. De verrassing zit m in het afgeleide bijvoeglijk naamwoord, quixotic. Daar geven ze plotseling elke poging tot Spaansheid op: niet ‘kiehoowtik’, maar ‘kwiksottik’.
Bij ‘donkiesjot’, ‘donkiesot’, ‘donkiehoowtie’ en de IJslandse variant zou Cervantes, zittend op een naburige barkruk, misschien – misschien – nog net zijn hoofd omdraaien: “Hebben jullie het over mijn boek?” Maar de klank ‘kwiksottik’ zou hem geen seconde van zijn tapas afleiden.