Klankencyclopedie van het Nederlands (4): de [l]

[l] De klank [l] maak je door de punt van je tong vlak achter je tanden te zetten, en dan de lucht links en rechts van dat puntje naar buiten te laten stromen, terwijl je stembanden trillen.
Wat je met de grote lap tongvlees doet dat achter dat puntje zit, kan variëren. Je kunt het helemaal optillen – dan krijg je wat wel een dunne l genoemd wordt. Je kunt hem ook laten hangen, en dan krijg je een dikke l.

Over het algemeen maken Nederlandstaligen – net als de sprekers van veel andere talen – een dikkere l in tal (aan het eind van de lettergreep) dan in lat (aan het begin van de lettergreep). Aan het eind van de lettergreep lijkt het er toch al allemaal minder toe te doen: ook het verschil tussen rad en rat wordt er niet meer gemaakt. Dat heeft misschien te maken met het feit dat medeklinkers (l, d) na een klinker (a) minder goed te horen zijn dan ervoor. En dat komt weer doordat klinkers iets luider zijn dan medeklinkers en onderscheidingen tussen zachte geluiden moeilijker te onderscheiden zijn als je net een wat hardere klank hebt gehoord: je oor trilt dan als het ware nog even na en is net wat minder gevoelig. De spreker houdt daar onbewust rekening mee en doet wat minder zijn best op die klank.

Een dikke l klinkt een beetje als een w. Dat is de reden waarom in het Nederlands ooit woorden als alt/old en kalt/cold (ik geef de Duitse en Engelse equivalenten) geworden zijn tot oud en koud. Ook daar is het Nederlands niet uniek in: in het Frans moet het meervoud van cheval ‘paard’, chevaux ook geklonken hebben met een [au]-klank die vervolgens tot [o] geworden is op een manier die we elders in de Klankencyclopedie ooit nog behandelen.

In het Nederlands is de verandering ooit gestopt. Dat betekent dat we nu soms twee vormen naast elkaar hebben: mout en malt, Wouter en Walter. In dat geval is de tweede vorm uit een andere taal (Engels of Duits) bij ons teruggekomen nadat hij in het Nederlands veranderd was.

Inmiddels zijn we bezig met een tweede cyclus: veel mensen die jonger zijn dan veertig zeggen [mewk] in plaats van [melk] en [baw] in plaats van [bal].