Links van de rode muur

Heb je taal nodig om te kunnen denken? Wel als je abstracter wil zijn dan een rat of een mier. Dat blijkt uit onderzoek in Nicaragua dat deze week gepresenteerd werd tijdens een congres in Leiden waar ik bij mocht zijn.

In dat land werden dove kinderen tot zo’n dertig jaar geleden niet naar doveninstituten gebracht en leerden daardoor geen taal: een gesproken taal pik je als dove niet zomaar op en doordat ze niet in contact kwamen met andere doven, leerden ze ook geen gebarentaal. Zo groeiden dus generaties mensen op die vrijwel geen echte, volwaardige taal hadden. Ze functioneerden verder wel zo goed en zo kwaad als het ging in de samenleving, in beroepen waar ze geen taal nodig hadden (een dame was bijvoorbeeld kantinejuffrouw).

Vanaf de vroege jaren tachtig veranderde dat, kwamen de dove kinderen we bij elkaar op dovenscholen en ontwikkelden daar een echte taal, de Nicaraguaanse gebarentaal, mogelijk de nieuwste onafhankelijke taal op deze wereld.

Deze situatie geeft nu een uniek vergelijkingsmateriaal; hoe doen die mensen zonder taal het in vergelijking met horenden leeftijdsgenoten zonder scholing of doven die juist wel al gebarentaal geleerd hadden als ze allerlei eenvoudige taakjes verwerven?

Niet zo goed, liet Elisabeth Spelke zien, een beroemde psychologe van Harvard. Ze konden bijvoorbeeld in een rechthoekige kamer wel leren dat een bal zich bevond in de linkerhoek van de lange muur (daar zijn er twee van). Ze konden zich ook herinneren dat de bal zich bevond bij een hoek van de rode muur (daar zijn er ook twee van). Maar ze konden veel moeilijker die tweegegevens combineren en zich herinneren dat de bal zich bevond in de linkerhoek van de rode muur. Ratten en mieren vertoonden datzelfde probleem: kleuren herkennen lukte, en links en rechts konden ook uit elkaar worden gehouden. Maar die dingen samen, dat ging niet. De ongeschoolde Nicaraguanen, of de doven die wel gebarentaal hadden geleerd, hadden daar kennelijk geen probleem mee.

Volgens Spelke heb je taal nodig voor zulke taken. Je moet zaken uit verschillende domeinen van de werkelijkheid (links/rechts-oriëntatie en kleuren) kunnen combineren. En om dat te bereiken heeft een brein kennelijk taal nodig, een abstract systeem waarin je alles met alles kunt combineres: het idee ‘links van de rode muur’, dat bedenkt alleen een wezen met taal.