Geef kippenfilet een kans

Waarom zeg je kipsaté maar kippenbout? Gisterenmiddag kreeg ik een e-mail van Daan Wesselink, een Utrechtse student, over deze brandende kwestie, waarover hij met een paar medestudenten gediscussieerd had:

Men zegt kippenbout, kippekracht, en kippenhok, maar ook kipkluif, kipragout en kipsaté. We dachten dat de regel was dat je geen tussen-e gebruikt als het van kip gemaakt is i.p.v. kip bevat (…) (het verschil tussen het Franse ‘au chocolat’ en ‘de chocolat’), maar dat klopt ook niet helemaal. Het is kipburger, kipcocktail en kipgerecht (bevatten slechts kip), wat een tussen-e had gehad moeten hebben. Daarentegen is het kippensoep en kippenborst (zijn helemaal van kip gemaakt). Zelfs kipsalade kan gezegd worden, al lijkt dat een uitzondering te zijn. Überhaupt is in mijn hoofd geen verschil tussen een kippenboutje, een kippenpootje en een kipkluifje.

Over de keuze of er wel of niet een tussenklank –en in een samenstelling wordt geplaatst, bestaat een uitgebreide literatuur. De kwestie is de afgelopen jaren vooral in Nijmegen goed onderzocht. De korte samenvatting daarvan is: het is een chaos in het Nederlands, al zijn er wel allerlei tendensen. Zo speelt onder andere een rol of het eerste lid van de samenstelling als een meervoud geïnterpreteerd kan worden, en ook of er veel andere samenstellingen zijn met hetzelfde eerste of tweede lid, en zo’n tussenklank.

Maar geen van die regels is ijzersterk en de tendens die Daan opmerkt, zou dan ook best eens reëel kunnen zijn. Hij is in ieder geval heel origineel en slim gevonden! Ik heb alle woorden uit het Groene Boekje genomen over gerechten waar op de een of andere manier kippenvlees in verwerkt zit, daar de termen aan toegevoegd die Daan noemt, en ze allemaal gegoogled. Dan valt er inderdaad wel een aardige tweedeling te maken:

Gemaakt van kip
kipfilet 1.670.000 (98%) kippenfilet 36.700 (2%)
kipborst 869 (2%) kippenborst 49.300 (98%)
kipbouillon 44.000 (11%) kippenbouillon 345.000 (89%)
kipbout 847 (2%) kippenbout 51.200 (98%)
kipkluif 5.780 (77%) kippenkluif 1.720 (23%)
kiplever 6.380 (15%) kippenlever 35.000 (85%)
kippoot 472 (2%) kippenpoot 29.800 (98%)
kipsoep 31.900 (10%) kippensoep 298.000 (100%)
kipvlees 9.620 (4%) kippenvlees 242.000 (96%)
Kip is een ingrediënt
kipburger 88.100 (82%) kippenburger 19.200 (18%)
kipcocktail 13.800 (100%) kippencocktail 58 (0%)
kipgerecht 23.000 (96%) kippengerecht 962 (4%)
kippastei 28.600 (51%) kippenpastei 27.700 (49%)
kipragout 15.700 (38%) kippenragout 25.200 (62%)
kipsalade 128.000 (96%) kippensalade 5.770 (4%)
kipsaté 150.000 (96%) kippensaté 6.760 (4%)
kipschnitzel 83.500 (97%) kippenschnitzel 2.820 (3%)
Allereerst valt op dat er geen enkel woord is dat niet soms ook in de andere variant voorkomt (al is het aantal keren dat iemand het over kippencocktail heeft verwaarloosbaar). Wel is de verdeling in veel gevallen tamelijk scherp en er is een grote voorkeur voor één van de twee vormen. Die voorkeur gaat bovendien bijna altijd in de juiste richting.

Er zijn vier belangrijke uitzonderingen. Kippenpastei is de eenvoudigste: in kipppastei zouden twee p’s op elkaar botsen en dat wordt op deze manier vermeden. Kippenragout is voor veel mensen misschien zoiets als kippensoep, en gezien wordt als iets dat helemaal van kip gemaakt is, terwijl het voor andere mensen een ragout is waar kip in zit. Dat zou dan verklaren waarom de verdeling bijna 50-50 is. Zoiets is misschien ook aan de hand met kipkluif: terwijl je je een kippenpoot en een kippenbout nog wel als naakte stukken rauw kippenvlees kunt voorstellen, heeft een kipkluif toch minstens een gegrild vel en een dipsaus. Het is in ieder geval interessant dat deze twee ambiguë recepten ook de minst duidelijke verdeling hebben.

Dan blijft er één woord over waar ik me geen raad mee weet: kipfilet. Mij lijkt dat toch wel heel duidelijk een stuk vlees zonder meer. Ik zou ook geen andere factoren weten die een rol zouden kunnen spelen. (Het lijkt mij bijvoorbeeld sterk dat analogie een rol speelt: wat voor soort filet zou dat moeten zijn?) De klemtoon in filet kan het ook niet zijn, want je zegt wel kippenbouillon, met een soortgelijke klemtoon. Je zou dus verwachten dat toch minstens wat meer mensen kippenfilet een kansje geven dan ze nu doen.