De socialisme-gedachte

Daar was Hans weer, die Nederlandse les geeft aan hoogbegaafde buitenlanders die met de wonderlijkste problemen komen. Die schrijft Hans dan op:

Zo kreeg ik nu te lezen: De socialisme-ideologie en de kapitalisme-ideologie. Ik heb dat braaf verbeterd in: de socialistische ideologie  of  de ideologie van het socialisme. Maar is het niet eigenlijk goed? Je zegt toch ook appelboom en schoollokaal?

Ik weet helaas nooit of iets ‘eigenlijk’ goed is, maar ik kan me in dit geval niet voorstellen dat er een regel overtreden wordt.
 Ook in geleerde boeken zoals The Morphology of Dutch van Geert Booij en het Morfologisch Handboek van het Nederlands van Wim de Haas en Mieke Trommelen kan ik er niets over vinden.

Ik vermoed dus dat socialisme-ideologie niet per se fout gerekend wordt door de taalpolitie, maar het klinkt inderdaad behoorlijk vreemd – zo vreemd dat je vermoedt dat een moedertaalspreker het niet snel zal schrijven. Het is met Google ook bijna niet te vinden en dan vaak met het lidwoord het (“het socialisme ideologie“), wat het vermoeden bevestigt dat er geen moedertaalspreker aan het woord is.

Ik kan er ook niet zo goed de vinger opleggen waarom die vorm zo raar klinkt. Je kunt doorgaans bijvoorbeeld best samenstellingen maken van ‘vreemde’ woorden (socialisme en ideologie hebben allebei hun wortels in het Latijn): computerprogrammeur bijvoorbeeld.

Het ligt in ieder geval aan dat socialisme en niet aan die ideologie: je kunt best zeggen haatideologie of vredesideologie, maar ook socialisme-gedachte of kapitalisme-voordeel klinken vreemd.

Misschien komt het doordat socialisme zelf als afgeleid wordt gezien van socialistisch. Socialisme-ideologie is dan teveel een omweg voor iets dat ook als socialistische ideologie kan worden uitgedrukt. Dat komt wel vaker voor in woordvorming (van glorieus kun je niet afleiden glorieusiteit, vermoedelijk omdat glorieal bestaat en eenvoudiger is), maar in dit geval is natuurlijk niet meteen duidelijk waarom socialistische ideologie nu zoveel eleganter zou zijn.

Het plausibelst misschien is dat –isme zelf eigenlijk al ideologie’ betekent. Socialisme-ideologie is dan dubbelop en betekent hetzelfde als socialisme. Maar dan blijft nog altijd de vraag wat socialistisch dan precies betekent, dat socialistische ideologie wel kan en waarom ideologie van het socialisme niet datzelfde gevoel opwekt dat er iets dubbelop wordt gezegd.