Henry Roskams Boeven-jargon oogt als een boekje waar men bij voorkeur alleen maar een signalement aan wijdt. 1  Echter, het verdient een bespreking omdat het door zijn lexicografische inhoud bijdraagt aan de warboel van relaties van ontlenen en plagiëren die er bestaan tussen een aantal twintigste-eeuwse Bargoense bronnen enerzijds en De Geheimtalen van Moormann (1932-1934) en Het Joodsch in Nederland van Voorzanger & Polak (1915) anderzijds.

Verder draagt Roskams boekje door onnauwkeurig overnemen en door de opname van Hebreeuwse woorden bij aan de taalkundige warboel van woorden en woordvormen uit het Bargoens en andere geheimtalen die door Moormann wel geregistreerd is maar nauwelijks taalkundig doorgelicht - wat jammer is, en wel om de volgende reden:

Het Bargoens van de afgelopen eeuwen kunnen we - als we onze ogen sluiten voor de Romani-invloeden - beschouwen als een soort van post- of para-Jiddisch Nederlands, dat niet noodzakelijkerwijs joods van achtergrond is. Een van de aanvoerlijnen voor het Bargoens is echter het eigenlijke, d.w.z. joodse, post- of para-Jiddische Nederlands. Daarom is het onderzoek naar het Bargoens een zijtak voor het onderzoek naar het eigenlijke post- of para-Jiddische Nederlands. 2 

Als we de warboel willen ontwarren, zullen we hebraïstische kennis in stelling moeten brengen. Bovendien zullen we corrupte vormen, zoals cok ‘markt’, moeten kunnen onderscheiden van slecht gespelde (of aan het Nederlands aangepaste) vormen, zoals schok i.p.v. sjok ‘markt’, alsook van Bargoense (of ook laat-Jiddische) vervormingen, zoals jajem en koter i.p.v. jajen en koten. Jammer genoeg zitten er in de taalkundige inleiding van Nicoline van der Sijs bij Roskams Boeven-jargon op dit punt een aantal misverstanden.

Voor de goede orde vermeld ik dat Roskams Boeven-jargon eigenlijk in 1948 bij Van Goor had zullen verschijnen. Na het blokkeren van deze publicatie zijn de drukproeven bij J.G.M. Moormann terechtgekomen, die nogal wat overschrijfwerk constateerde en daarom slechts een excerpt van Boeven-jargon opnam in het nagelaten derde deel van zijn boek De Geheimtalen, waarvan Nicoline van der Sijs in 2002 een nieuwe editie bezorgd heeft. De uitgave van de volledige tekst van Roskams woordenboekje moet daarom gezien worden als een flankerende publicatie naast Moormanns standaardwerk. Deze flankerende publicatie is voorzien van twee inleidingen: een korte over de persoon Henry Roskam van de hand van Ewoud Sanders en een lange taalkundige van de hand van Nicoline van der Sijs. Van der Sijs corrigeert en preciseert Moormanns opmerkingen over het overschrijven en zij gaat uitvoerig in op spelling en uitspraak van het in Boeven-jargon verzamelde woordmateriaal.

Ik wil in dit artikel laten zien dat Roskams Boeven-jargon nog meer aan Moormann (1932) ontleend heeft dan al door Van der Sijs is vastgesteld, zodat slechts een klein deel van Roskams zogenaamd ‘nieuwe’ materiaal als nieuwe evidentie beschouwd mag worden. Dit geldt met name voor wat Van der Sijs ziet als het nieuwe Jiddische materiaal. Daarvan is bijna niets oorspronkelijk.

Dit heeft gevolgen voor de door Van der Sijs gestelde vraag naar de herkomst van de variatie in de weergave van de Hebreeuws-Jiddische woorden bij Roskam. Mijns inziens komt die geheel op het conto van de door Roskam overgeschreven bronnen: voor zover die onderling of intern variatie vertonen, vertoont ook Roskam variatie. Roskams eigen bijdrage is daarbij beperkt, maar niet onbelangrijk: hij moderniseert de spelling enigszins en hij vereenvoudigt op onverantwoorde wijze de spelling van Asjkenazisch Hebreeuwse woorden (waarvoor zie paragraaf 4.1). Voor het overige is Roskam niet anders dan een niet altijd nauwkeurige overschrijver.

Daarmee is Roskams boekje een mini-Moormann, waarin alle fouten en eigenaardigheden van de geëxcerpeerde bronnen bij elkaar komen - afgezien van de door Roskam zelf geïntroduceerde fouten.

Door deze ‘negatieve’ conclusie heeft dit artikel een wat paradoxale status. Strikt genomen gaat het hier om de analyse van een nieuwe Bargoense bron in het kader van onderzoek naar para- en post-Jiddisch Nederlands, een nieuwe tak in de contactlinguïstiek (Hinskens & Jacobs 1997/te versch.). Uitkomst van mijn analyse is echter dat de waarde van dit boekje voor de bargoenistiek en de contactlinguïstiek bijna nul is, omdat we voor ongeveer 94,8% van de ingangen terug moeten naar al bekende bronnen achter deze bron.

Ik zal nu eerst Roskams boekje plaatsen in het grotere geheel van de Bargoense woordenboekjes van de twintigste eeuw (par. 2), waarna ik inga op Henry Roskam zelf en zijn vrije omgang met de Bargoense bronnen (par. 3). In par. 4 bespreek ik de spelling van de Asjkenazisch en Sefardisch Hebreeuwse woorden bij Roskam en in par. 5 geef ik aan hoe Roskam Moormann geplunderd heeft. Par. 6 tenslotte is een evaluatie van Roskams Boeven-jargon als potentiële bron van informatie over de uitspraak van onbekende Bargoense en Jiddische (en Hebreeuwse) woorden. Omdat dit boekje grotendeels jatwerk is, met bijkomende overschrijf- en/of zetfouten, terwijl Roskam bovendien zonder begrip heeft ingegrepen in de spelling van Asjkenazisch Hebreeuwse woorden, moet de waarde ervan op dit punt laag worden aangeslagen. In par. 7 tenslotte bespreek ik nog twee aanvullende vragen: Zit er nog nieuw Jiddisch materiaal in Roskams boekje? En: Heeft Moormann werkelijk niet gemerkt dat Roskam zijn Hebreeuwse materiaal uit “Moormann” heeft? Beide vragen kunnen bevestigend beantwoord worden. Met ja resp. nee, dus.

Wie in het bezit is van Ewoud Sanders' facsimile-editie van Köster Henkes De Boeventaal (1906) en Van Bolhuis' De Gabbertaal (1937), van Henry Roskams Boeven-jargon als ook van het Bargoens woordenboek van Endt en Frerichs (1974), beschikt - lijkt het - over alle Bargoense woordenboekjes die in de twintigste eeuw zijn samengesteld.

Endt en Frerichs' Bargoens woordenboek is een product van zelfstandig onderzoek. De overige woordenboekjes daarentegen staan alledrie in een bepaalde verhouding tot Moormanns studie over de Vlaams-Nederlandse geheimtalen (1932 - 1934).

De Boeventaal is door Moormann onverkort herdrukt in zijn Bronnenboek (1934), terwijl het in het eerste deel van De Geheimtalen (1932) etymologisch onderzocht wordt op zijn Jiddische en Romani bestanddelen. Het was al eerder etymologisch behandeld door Voorzanger & Polak (1915) in hun boek over het Jiddisch in Nederland en Moormann beroept zich voor jiddicismen in belangrijke mate op Voorzanger & Polak (voortaan V&P).

Van Bolhuis' De Gabbertaal (1937) daarentegen heeft nogal wat aan Moormanns Bronnenboek ontleend, zoals de laatste zelf in zijn nagelaten derde deel (p. 603 in de editie Van der Sijs) al heeft vastgesteld. Daarnaast heeft Van Bolhuis rijkelijk ontleend aan de Jordaan-cyclus van Israël Querido (zie Den Besten 2004: 264).

Moormann heeft in zijn nagelaten derde deel een excerpt uit De Gabbertaal opgenomen, d.w.z. De Gabbertaal gezuiverd van alle woorden die uit het Bronnenboek zijn overgenomen, of die in de door hem geraadpleegde Van Dale als ‘gemeenzaam’ werden aangemerkt. Als we uit dit excerpt de Querido-woorden verwijderen, blijft er nog steeds een behoorlijk aantal woorden over die op eigen onderzoek kunnen teruggaan. Het nadeel van Moormanns werkwijze is echter dat we hem niet kunnen controleren. Gelukkig biedt Ewoud Sanders' facsimile-editie van Van Bolhuis hier uitkomst.

Henry Roskams Boeven-jargon heeft een zelfde soort probleem als De Gabbertaal: volgens Moormann is er overgeschreven uit het Bronnenboek als ook uit De Gabbertaal (p. 626 van de nieuwe editie). Na weglating van deze woorden en van de door Van Dale als ‘gemeenzaam’ aangemerkte woorden hield Moormann een excerpt van over de vijf bladzijden over (p. 627 - 632 in de nieuwe Moormann). De nu bezorgde editie van Roskams Boeven-jargon biedt ons de mogelijkheid om ook hier Moormann te controleren, waarbij als extra hulp voor de onderzoeker alle woorden die in Moormanns excerpt staan, van een sterretje zijn voorzien.

Blijkens Sanders' bijdrage ‘Zoektocht naar Roskam’ (pp. 7 - 17) was de samensteller een gesjeesde student klassieke talen die met bijles geven de kost verdiende. Zijn grotendeels uit de Boeventaal overgeschreven woordenboekje lag in 1948 bij Van Goor al ter perse, toen het plagiaat boven water kwam.

Uit Van der Sijs' inleiding (pp. 18 - 41) blijkt dat Roskam De Boeventaal volledig heeft overgeschreven en veel Jiddisch materiaal aan de omstreeks 1860 geproduceerde lijst Verwoert heeft ontleend. Daarvoor heeft hij gebruik gemaakt van Moormanns becommentarieerde lijst van jiddicismen bij deze bron. De Gabbertaal speelt blijkbaar geen rol. Wel zou Roskam nog drie woorden uit een Hilversumse bron uit 1926 hebben overgenomen, die door Moormann zelf was samengesteld.

Dan blijft er echter nog een aantal woorden over die Roskam zelf verzameld kan hebben. Ten eerste de woorden die voorzien zijn van de aantekening “(z.h.)”, wat “zwarte handel” betekent, zoals Sanders heeft vastgesteld (zie Van der Sijs inleiding, p. 37). Ten tweede een aantal Asjkenazisch en soms Sefardisch Hebreeuwse woorden die meestal in de spelling van V&P opgeschreven (lijken te) zijn, en die Van der Sijs aan Joodse informanten toeschrijft (pp. 31 - 32). En ten derde: een aantal woorden die niet onder de eerste twee categorieën vallen.

Echter, de woorden uit de tweede categorie en zelfs een deel van de derde categorie hebben m.i. ook allemaal Moormann (1932 - 1934) als bron. Om preciezer te zijn, ik zie zelf het volgende patroon van overschrijven:

a) De volledige Boeventaal, zoals Van der Sijs al vastgesteld heeft.

b) De lijst van jiddicismen uit de lijst Verwoert (ca. 1860) in deel 1 van Moormann (1932 - 1934), zoals Van der Sijs al vastgesteld heeft.

c) Moormanns etymologische behandeling van Jiddische woorden in de lijst Verwoert en in De Boeventaal voor de door Moormann uit Voorzanger & Polak (1915), Avé-Lallemant (1862) en Bischoff (1916) geciteerde ‘Jiddische’ maar in feite Hebreeuwse of Aramese woorden.

d) De etymologische behandeling van bron C X, d.w.z. bovengenoemde Hilversumse lijst.

e) Nog wat aanvullend bladeren.

Al met al blijft er van Van der Sijs' tweede en derde categorie nog maar weinig over.

Ik zou nooit op bovenstaand lijstje gekomen zijn, als mijn wantrouwen niet gewekt was door juist die zogenaamd Jiddische, maar feitelijk Asjkenazisch (en soms wellicht Sefardisch) Hebreeuwse woorden die in de spelling van V&P geschreven lijken te zijn, zoals Van der Sijs aangeeft. Deze woorden zijn nl. om precies te zijn bijna allemaal geschreven in een variant van de variant Moormann van de spelling van V&P. In par. 4.1 zal ik eerst laten zien wat ik daarmee bedoel. Daarna formuleer ik in par. 4.2 een paar vragen, die in par. 5 beantwoord zullen worden.

V&P schrijven zoals bekend (zie Den Besten 1999: 371, 2004: 265) Hebreeuws-Jiddische woorden op volgens de synagogale uitspraak van het Hebreeuws (en het Aramees), als West-Asjkenazisch Hebreeuws (en Aramees) dus. 3  Ze gaan daarbij qua spelling redelijk etymologisch te werk. Vergelijk de volgende tabel:

Tabel 1: De representatie van een aantal Hebreeuws-Aramese lettertekens bij Voorzanger & Polak (1915)

Per cel vinden we: op de eerste regel de naam van de Hebreeuwse letter, gevolgd door een aanduiding van de uitspraak in de Nederlands-Asjkenazische traditie, en op de tweede regel het transcriptiegrafeem van V&P. Merk op dat V&P de alef (d.w.z. de glottisslag) alleen binnen in het woord transcriberen.

De tabel is georganiseerd rond vier stopklanken die in bepaalde contexten gespirantiseerd worden, maar met dezelfde lettertekens geschreven blijven worden. Dit wordt enigszins nagebootst in dit spellingsysteem. Verder worden alle gelijkluidende medeklinkers zoveel mogelijk naar hun Hebreeuwse letterteken onderscheiden.

Wat betreft de uitspraak moet nog worden opgemerkt dat [w] een labiodentale w aanduidt, [’] de glottisslag en [‘] de ‘kotsklank’, die in het Nederlands Asjkenazisch onder Sefardische invloed min of meer als een velaire nasaal uitgesproken wordt. Beem (1975) registreert deze klank niet voor het Nederlands Jiddisch maar toch moet hij te onzent wel eens in het Jiddisch gebruikt zijn, want je vindt er onsystematische resten van in het Bargoens, gespeld met <ng>, <gn> of <n>. Zie De Boeventaal: gnajen, ngajin ‘70’ [= ajin], gnorel, orel ‘onbesnedene, christen’, najin ‘oog’ en zerouang ‘arm’ (nw.) en vergelijk Voorzanger & Polak (1915: 73, 141) en Kutscher (1982: 278). 4 

Moormann heeft dit spellingsysteem vereenvoudigd, door de gespirantiseerde taw als een <s> te schrijven, de gespirantiseerde beth als een <w> en de niet-gespirantiseerde taw als een <t>. Verder blijft alles hetzelfde. Dat wil zeggen. dat Moormann <g> en <ģ> niet vervangen heeft door <ch> resp. <g>.

Roskam nu schrijft als Moormann blijkens de gespirantiseerde slotmedeklinkers in dalus ‘armoede’, tinuph ‘vuil, uitwerpselen, enz.’, mélèch ‘koning’ en leiw ‘hart’. Maar verder maakt hij twee opposities ondoorzichtig: <g> [= [x]] en <ģ> [= [g]] worden bij hem <g> en de alef en de ajin worden bij hem weergegeven door een apostrof: [g]aw ‘rug’ en [x]ein krijgen dus allebei een <g> als beginletter en het juist voor Nederlands Asjkenazisch Hebreeuws belangrijke onderscheid tussen de glottisslag (alef) en de kotsklank (ajin) wordt ook weggewerkt: beide schrijft hij als een <’>. 5 

Bij de klinkers liggen de zaken eenvoudiger. V&P schrijven de monoftongen enkelvoudig. Een accent aigu duidt aan dat de klinker meer gespannen is, een accent grave meer ongespannen. Maar deze diacritische tekens worden maar beperkt gebruikt. Verder wordt [u] als <u> weergegeven, [Ou] als <au> en [Ei] als <ei>. En dan is er nog de i met trema, <ï>, die staat voor [j]+[i] en voor [i]+[j]. Moormann handhaaft dit systeem, terwijl Roskam de <ï> vereenvoudigt tot <i>.

Maar een paar van Roskams Hebreeuwse woorden volgen een andere spelling, zoals bijv. kossaw en kessiw, beide met een dubbele <s> of tannur ‘kachel’ met een dubbele <n>, terwijl V&P geen dubbele medeklinkers gebruiken. 6 

Ook geeft Roskam een aantal Hebreeuwse woorden in de Sefardische uitspraak. Een paar daarvan, de letternamen daleth, get en vau, komen uit de door Roskam overgeschreven Bargoense bronnen zelf, maar ergens anders vandaan komen “adónaj (der Herrgott)” en “dajan rechter; beslisser”.

Verder valt op dat zoveel Asjkenazisch Hebreeuwse equivalenten van Bargoense woorden van Hebreeuws-Jiddische komaf ontbreken: waarom wel asjk. hebr. dalus naast jidd. dalles ‘armoede’, of asjk. hebr. mélèch naast meilig ‘koning’ (jidd. meilech) en niet asjk. hebr. jaïn naast jajem of shonoh naast sjone ‘jaar’? 7 

Kortom: Waar heeft Roskam zijn Asjkenazisch Hebreeuwse woorden vandaan? Waarom geeft hij die in twee spellingen? Waarom ontbreken allerlei Asjkenazisch Hebreeuwse woorden? En waar komen de weinige Sefardisch Hebreeuwse woorden vandaan? Deze vragen zullen beantwoord worden in paragraaf 5.

Mijns inziens is de bron voor het in de vorige subparagraaf genoemde Moormann (1932 - 1934) zelf. Die geeft in het eerste deel per brontekst aan welke woorden Jiddisch c.q. Romani zijn, en bij zijn etymologieën voor Jiddisch-Bargoense woorden citeert hij behalve Voorzanger & Polak (1915) ook Avé-Lallemant (1862) en Bischoff (1916) (en nog wat andere bronnen). Hiermee citeert hij ‘Jiddische’ woorden in minstens twee spellingsystemen - ook al betekent dat bij V&P en bij Avé-Lallemant dat hij eigenlijk West-Asjkenazisch Hebreeuws citeert, waar hij zich alleen bij Avé-Lallemant bewust van schijnt te zijn geweest, omdat hij een doodenkele keer bij de laatste (en bij Bischoff) de taalaanduiding “hebr.” laat vallen. 8 

Volgens Van der Sijs (in haar taalkundige inleiding pp. 18 - 22) heeft Roskam het hele boekje De Boeventaal overgeschreven en heeft hij verder via Moormanns etymologische behandeling de jiddicismen uit de noordwestelijke bron C VIII overgenomen, d.w.z. uit de lijst Verwoert van omstreeks 1860 (bron 16 in het Bronnenboek). Marginale toetsing leverde mij al direct bevestiging voor deze stelling op. Tevens blijken zo een paar ‘defecten’ t.o.v. de lijst Verwoert verklaard te kunnen worden.

Ten eerste ontbreken bij Roskam de woorden capti sjone ‘twaalf’ (met sjone ‘jaar’), colgem ‘tafel’, dolmspiese ‘slaaphuis’, koof ‘hoorn’ en “koog, twintig (zie kaf)”. Deze woorden ontbreken ook in Moormanns lijst van Verwoerts jiddicismen. De corrupte vormen capti sjone en colgem heeft hij waarschijnlijk niet herkend, het weglaten van dolmspiese is een slordigheidje, en koof en koog heeft hij blijkbaar niet kunnen herkennen als varianten van de letternamen qof (op z'n Jiddisch of op z'n Askenazisch Hebreeuws) resp. kaf (in het Asjkenazisch Hebreeuws). 9 

Ten tweede: in de lijst van jiddicismen bij Verwoert staat na dolmniese ‘slaapvrouw’ dalm schoore ‘degen’, een afschrijffout voor dolm schoore (‘slaap-waar’, dus waarschijnlijk ‘deken’). Roskam heeft deze fout overgenomen.

Verder maakt Roskam ook zelf fouten bij het overschrijven, zoals Van der Sijs aan de hand van het lemma afmetkaiem laat zien (p. 22). Een aanvullend voorbeeld betreft het corrupte woord cok. Moormann schrijft: “cok, markt (is schok)” Roskam maakt daarvan: “ cok markt, schok.” Moormann bedoelde echter dat cok hetzelfde woord is als schok, sjok ‘markt’, dat uit het Jiddisch komt en van hebr. šūq ‘markt’ is afgeleid.

Roskam sluit dus nauw aan op Moormanns lijst van opmerkingen bij Verwoerts jiddicismen. Dat klopt ook wat betreft de keuze van de Asjkenazisch Hebreeuwse woorden. Bij veel Hebreeuws-Jiddische woorden geeft Moormann geen Asjkenazisch Hebreeuwse equivalenten. Dus kon Roskam ze ook niet citeren (tenzij hij Moormann wat systematischer had doorgewerkt). Zodra Moormann nl. een woord etymologisch behandeld heeft, zal hij bij een volgende bron die etymologie in principe niet meer herhalen, en de lijst Verwoert wordt nu eenmaal voorafgegaan door dertien zuidelijke en zeven westelijke bronnen. Dus vinden we bij Jiddisch-Bargoense woorden als kaffer ‘boer’, kauser ‘gered’ en majem ‘water’, die Roskam aan Verwoert ontleend heeft, geen Asjkenazisch Hebreeuwse tegenhangers (kaphri, kosheir en maïm).

Maar wat we wel in deze etymologische lijst vinden, zijn Asjkenazisch Hebreeuwse woorden zoals dalus ‘armoede’ en gashiwus ‘ongemakkelijk heerschap’ (in de spelling Moormann), als ook het Hebreeuwse werkwoord kossaw en het Aramese participium kessiw in de spelling Avé-Lallemant:

·	Gesibe: loensche -, vals geschrift; op loensche gesibe hollege. Avé-Lallemant IV 393: van kossaw ‘hij heeft geschreven’: kessiw, het staat geschreven (zie cassaafje).

Dit heeft Roskam geciteerd als “kossaw hij heeft geschreven; het staat geschreven. Zie: cassaafje.” plus een apart lemma “kessiw zie: kossaw.”

Het plagiaat is meestal veel directer. Vergelijk bijv. het volgende lemma uit Moormanns Jiddisch-etymologische lijst bij Verwoert:

·	smoeës, Pinksteren. Joodse shemu'aus ‘feest van de wetgeving’ (wordt wel eens ‘Pinksteren’ genoemd).

Roskam maakt hiervan:

·	shemu'aus feest der wetgeving (wordt wel eens Pinksteren genoemd).
·	smoeës Pinksteren. Joodse shemu'aus, feest der wetgeving (wordt wel eens Pinksteren genoemd).

De overeenkomsten zijn frappant, ook het gedeelde gebrek aan kennis van de joodse godsdienst, want smoeës ‘Wekenfeest, Pinksteren’ moet sjwoeës zijn en V&P vertalen shemu'auŦ (> shemu'aus) met ‘geruchten, praatjes, vertelseltjes’ (p. 282, vgl. ook p. 288 sub shmus). De vereiste vorm shoƃ u'auŦ 'Wekenfeest' (p. 288) kan op basis van smoeës niet gevonden worden, temeer omdat je moet weten dat pinksteren (christelijk) en het wekenfeest (joods) historisch met elkaar samenhangen. Moormann moest dus zelf wat bedenken en maakte een fout. Roskam, ondanks zijn joodse moeder (zie Van der Sijs inleiding, p. 25) blijkbaar niet goed bekend met een en ander, pende alles braaf over.

Roskam neemt over het algemeen letterlijk over. Vandaar dat hij Moormanns lange, encyclopedische citaat uit V&P bij het woord simonim (bij siem doen '(ver)moorden') niet inkort. Vandaar ook het vraagteken in “ba'al mazol geluksvogel (?)”. Moormann gaf hiermee zijn twijfel aan over deze etymologie bij balleme ‘aanstaan’. Roskam suggereert door dit mechanisch overnemen dat de betekenis ‘geluksvogel’ twijfelachtig zou zijn, wat niet het geval is.

Hiermee hebben we antwoord op bijna al onze vragen: Roskam heeft zijn Asjkenazisch Hebreeuwse woorden uit deel 1 van Moormann (1932 - 1934). Hij gebruikt daarbij twee spellingen, omdat Moormann voor zijn Asjkenazisch Hebreeuwse woorden verschillende bronnen raadpleegde. Allerlei Asjkenazisch Hebreeuwse woorden ontbreken echter, omdat Moormann ze al vóór de lijst Verwoert behandeld had.

Maar Roskam heeft meer Asjkenazisch Hebreeuwse woorden dan op grond van de lijst Verwoert mogelijk is. Die heeft hij, voor zover ik kan zien, allemaal ontleend aan de Jiddisch-etymologische lijst bij De Boeventaal (bron C IX c.q. bron 32). Daaraan danken we lemma's als “deroshaus ellenlange redeneringen”, “zoqein oude man”, “zoqon baard”, enz., en ook een Hebreeuwse possessiefconstructie: “besecho uw huis; uw gezin; uw huisvrouw; uw huisgenoten”. Het kleine spellingverschil met V&P, waar een <ei> in de eerste lettergreep gebruikt wordt, is aan Moormann te wijten.

Verder komt het Sefardisch Hebreeuwse lemma “adónaj (der Herrgott)” van Moormanns etymologie bij attenoj ‘hemel, zeg, kijk’: “Bischoff: Adônaj ‘der Herrgott’.” En het Sefardisch Hebreeuwse “dajan rechter, beslisser” komt van Moormanns etymologie bij het woord dajem ‘eed’, die hij weer aan V&P ontleend heeft, met de spelling dajan, in plaats van te verwachten dajon (< hebr. dajān). Echter, dajan is een religieuze titel en dat soort titels spellen V&P wel vaker op z'n Sefardisch. 10 

Ook vinden we in Moormanns lijst de oplossing voor een problematisch lemma bij Roskam: “çegokken goed geluk”. Van der Sijs wijst erop (p. 31) dat dit zowel in spelling als in betekenis verschilt van çegoqen bij V&P, dat ‘lachen, schertsen, spelen, speculeren’ betekent. Dat klopt, maar in de Jiddisch-etymologische lijst bij De Boeventaal staat het volgende lemma:

Schok, goed geluk. Op de schok gaan, uit bedelen of op avontuur uitgaan. Pol. en Voorz.: çegokken ‘goed geluk’.

Roskam citeert hier waarschijnlijk Moormann, maar Moormann blijkt hier iets van V&P te citeren dat hij niet helemaal begrepen heeft. Zoals ik al eerder heb aangegeven, leveren Voorzanger & Polak (1915) etymologisch commentaar op het Bargoens van De Boeventaal. En bij hen staat: “schok, brg. zie çegokken, goed geluk”.

M.i. bedoelen V&P hier niet dat çegoqen ‘goed geluk’ betekent. “Goed geluk” slaat terug op schok, en “zie çegokken” staat “tussen haakjes”. 11  V&P maken dus een fout in hun eigen spelling (en dat is niet de enige) en Moormann voegt daar een interpretatiefout aan toe. Roskam leidt daar een lemma “çegokken goed geluk” uit af.

Ten slotte heb ik nog gecontroleerd of Roskam ook bron C X , die door Moormann zelf verzameld is (1926, Hilversum), via diens uittreksel van jiddicismen bij deze lijst voor zijn boekje gebruikt heeft. Dit is inderdaad het geval. Moormanns uittreksel bevat 35 ingangen. Daarvan zijn er 18 overgenomen of verwerkt in andere ingangen. Hierbij gaat het soms alleen maar om een andere spelling of om een fonologisch licht afwijkende vorm. Verder heeft hij uit het lemma scheffen in de lijst van jiddicismen (= (1a)) zijn eigen lemma rolleman (= (1b)) afgeleid:

(1)

·	a scheffen, trekken, zwerven; met de rolleman scheffen
·	b rolleman met de rolleman scheffen, trekken; zwerven. Zie: scheffen.

En uit ingangen van de vorm “woord X ^ betekenis ^ (ook woord Y)” kan hij nog eens 4 ingangen hebben afgeleid: “snorrie zie: gasterik”, hoets ‘boer’ (fout afgeschreven als ‘hoer’), mard ‘brood’ (lees: maro) en murf ‘hoofd, gezicht’. 12 

Maar hiermee zijn we er nog niet. Van der Sijs (p. 38) noemt drie woorden die expliciet aan Hilversum worden toegewezen: “mol dood; doden; (Hilversum) ziek”, “nörriekit (Hilversum) herberg; ook: gevangenis”, en “schoepen (Hilversum) stelen”. Behalve het laatste voorbeeld kunnen deze lemma's niet uit Moormanns etymologische lijst van jiddicismen bij deze bron worden afgeleid.

Bovendien blijken er verschillen met de eigenlijke bron 35 in het Bronnenboek. Bron 35 onderscheidt “mol , ziek, dood” en “mollen, doodmaken”. Verder betekent nörriekit volgens deze bron niet ‘gevangenis’ en schoepen wordt omschreven als ‘nemen, stelen’.

We hebben dus een aantal problemen: waarom hebben alleen deze drie ingangen de geografische aanduiding “(Hilversum)”? Waarom zijn de ingangen mol en mollen zo raar in elkaar geschoven? Waarvandaan komt de betekenis ‘gevangenis’ bij nörriekit? Waarom ontbreekt de betekenis ‘nemen’ bij schoepen?

Het antwoord kan weer gevonden worden in deel 1 van Moormann. Daar staat, in Moormann (2002) op pp. 65- 67, een tabel met de Bargoense woorden die de vier door Moormann onderscheiden gebieden gemeenschappelijk hebben. Daarvoor gebruikt hij vijf kolommen omdat het noordoosten er twee krijgt toebedeeld: een voor drie in elkaar geschoven bronnen (Haaksbergen, Goor en Lochem) en een voor een bron uit Groningen. Dit alles wordt gevolgd door een kolom met Nederlandse vertalingen, hoewel regelmatig betekenissen binnen de gebiedskolommen zelf gespecificeerd worden. De kolom voor het noordwesten, kolom C, bevat gegevens uit De Boeventaal, aangevuld met drie gegevens uit de Hilversumse bron, om gaten in het bestand op te vullen. Steeds staat onmiddellijk achter het hiaatvullende woord “(Hilversum)”, eventueel gevolgd door de betekenisomschrijving. Hiermee is het lemma schoepen bij Roskam verklaard: “schoepen (Hilversum)” en “stelen” in de laatste kolom leveren Roskams lemma op. De andere twee lemma's zijn het resultaat van onnauwkeurig overschrijven:

Het lemma mol is afgeleid van de regel in Moormanns tabel die tegelijk het adjectief mol en het werkwoord mollen behandelt. Uit de gebieden A en D wordt het werkwoord mollen geciteerd, uit gebied B het adjectief molle en uit gebied C wordt gemeld: “mol (Hilversum), ziek”. In de Nederlandse kolom staat “dood, doden”. Men kan nu verder zelf uitrekenen hoe Roskam te werk is gegaan.

Bij het lemma nörriekit is het weer op een andere manier misgegaan. Nörriekit (van nörrie ‘jenever’) is de uitzondering ten opzicht van de woorden uit de andere regio's: heire (gebied A), hennenkeete (B), en herriekit en herrekit (D). In de laatste kolom staat: “herberg; in D ook ‘gevangenis’”. Roskam maakt daarvan: “nörriekit (Hilversum) herberg; ook: gevangenis”.

Volgens Van der Sijs is Roskams Boeven-jargon 2212 trefwoorden groot (p. 20) en zijn alle trefwoorden van De Boeventaal daarin opgenomen (p. 19). Nu zouden dat er 1695 zijn (p. 20), wat ruimte geeft voor 517 ingangen van andere herkomst. Maar die ruimte is m.i. ietsje groter, omdat Van der Sijs een te hoog aantal ingangen voor De Boeventaal opgeeft. Volgens mijn eigen tellingen is Boeven-jargon inderdaad 2212 ingangen groot, terwijl De Boeventaal er ‘slechts’ 1568 telt. Nu heeft Roskam daar via verdubbelen 1672 ingangen van gemaakt, zodat de vrije ruimte 540 is. 13 

Die vrije ruimte is als volgt verdeeld: 253 ingangen zijn afgeleid uit de lijst van jiddicismen bij Verwoert, 59 uit de etymologische opmerkingen bij die lijst, 88 uit de etymologische opmerkingen bij de lijst van jiddicismen uit De Boeventaal, 18 uit de lijst van jiddicismen bij de Hilversumse bron, 3 met de aantekening “(Hilversum)” uit de gebiedsvergelijking, 4 ingangen los uit Moormann, en 115 ingangen die mogelijk van Roskam zelf zijn. De 4 ingangen die waarschijnlijk door wat verder bladerwerk in Moormann tot stand zijn gekomen, zijn: “bajis zie: bages.”, “gewoer(em) begrafenis”, “grieksen luis; luizen; wandluizen.” en “versmajemer rechter-commisaris.” Bajis en versmajemer komen waarschijnlijk uit de samenvattende lijst van jiddicismen (pp. 224-250 in de nieuwe editie). Grieksen komt met betekenisbeschrijving en al uit de gebiedsvergelijkende lijst (pp. 65-67), 14  terwijl “gewoer(em) begrafenis” een onjuiste afleiding is uit het lemma gewoerem in de samenvattende lijst van jiddicismen, dat opent met “gewoerem, Jd. qewuroh ‘begrafenis’.”

In Appendix 1 geef ik de cijfers uitgesplitst naar bladzijde. Ik ben voor de classificatie als volgt te werk gegaan: als een ingang geheel of gedeeltelijk uit De Boeventaal kon worden afgeleid, werd die geclassificeerd als BT. De overblijvende ingangen zijn vervolgens gescoord op V (lijst van jiddicismen bij Verwoert), Ve (etymologieën bij Verwoert), Be (etymologieën bij De Boeventaal), H (lijst van jiddicismen bij de Hilversumse lijst), H+ (de woorden met de aantekening “(Hilversum)”), M (losse gevallen uit Moormann) en R (mogelijk van Roskam).

Ik vermoed dat een gedeelte van de 115 ingangen die ik nu aan Roskam toewijs, nog wel naar BT of Ve kan worden overgeheveld (of naar M). Zo ontdekte ik pas tijdens het schrijven van dit artikel dat “brandtiejijs brandkast” uit een voorbeeld in De Boeventaal (sub steunen) is afgeleid.

Doordat twee hoofdbronnen en één kleinere bron uit Moormann zijn uitgetrokken voor dit boekje, is Roskams Boeven-jargon in feite een mini-Moormann in woordenboekvorm, maar wel een met een aantal problemen:

Ten eerste bevat het een groot aantal Asjkenazisch Hebreeuwse en een paar Sefardisch Hebreeuwse woorden die niet in dit boek thuishoren omdat ze geen Jiddisch zijn, laat staan Bargoens. Verder heeft Roskam bij het overschrijven nogal wat inhoudelijke fouten gemaakt. Daarvan heb ik hierboven wat voorbeelden gegeven.

Maar ook in de spelling wijkt hij soms van zijn bronnen af. Dat is ten dele bewuste politiek: dubbele klinkertekens in open lettergrepen reduceert hij tot enkelvoudige tekens. Bijv. poorem en pooser ‘vlees’ (Verwoert) worden bij Roskam porem en poser. En de uitgang -sch wordt s. Dit zijn onschuldige veranderingen.

Daarnaast maakt hij soms fouten, wat in sommige gevallen tot alfabetische herordening leidt. Waar dat niet het geval is, is er misschien sprake van een zetfout. Bij de volgende voorbeelden zal ik, waar dat uit te maken valt, de vorm waarop gealfabetiseerd is, met een asterisk markeren. Verder gebruik ik BT, V en H om te verwijzen naar De Boeventaal, de lijst Verwoert resp. de Hilversumse lijst, en Be en Ve voor de etymologische aantekeningen bij De Boeventaal en Verwoert. Alle door mij opgetekende gevallen worden opgesomd in Appendix 2.

Een wat extreem geval is çawor* → çewar ‘hals’ (Be). Çewar staat tussen cassavie en çegokken, daar waar het Asjkenazisch Hebreeuwse woord çawor (in de spelling van V&P) thuishoort. De <a> is dus in een <e> omgezet, zoals het omgekeerde gebeurd is in makaayem →makayam (V). De vervanging van <o> door <a> is verder geen punt. Met uitspraaktradities heeft dit niets te maken: in beide uitspraaktradities en in het Jiddisch bevat de eerste lettergreep een a.

Evenmin met uitspraak heeft het geval baayes → bages* (V) te maken. Roskam heeft wel meer problemen met lange letters en van een [j]~[x]-wisseling c.q. een [j]~[g]-wisseling in het Jiddisch (of het Bargoens) is niets bekend. Idem dito voor het geval bengel → hengel* ‘ketting’ (BT), dat door Van der Sijs van een correctie is voorzien.

Een geval apart is: gasse(r) → gasoe(r) ‘zwerver’ (BT/Be; missch. van jidd. gas ‘straat’). Gasse(r) staat in De Boeventaal - niet helemaal correct - geordend vóór gassenen ‘trouwen’. Maar in zijn lijst van jiddicismen uit De Boeventaal citeert Moormann dit woord als gasoe(r), wat alfabetisch toevallig correcter is. Misschien heeft Roskam daarom deze vorm overgenomen.

Misleidend tenslotte is de omzetting nairis → narris* ‘kaars’ (V). Dit woord voor ‘lamp, licht’ heeft in de bronnen gewoonlijk een <e> (neres, neris, enz.) maar zal wel van jidd. neires, het meervoud van ner ‘licht’, komen (< hebr. nēr). Nairis bewaart de diftong die elders vanwege de r is weggewerkt. De uitspraak narris heeft nooit bestaan.

Voor het overige vinden we bij Roskam een bonte stoet afschrijf- en/of zetfouten. Zes daarvan zijn eigenlijk grafeemsubstituties: raush (hashonoh) → rausch (hashonoch) ‘Nieuwjaar’ (Ve), 15  shlemazzel → schlemazzel ‘ongeluk’ (Be), shogaur → sjogaur* ‘zwart, donker’ (Ve), sjoechem → schoechem* ‘antwoord’ (BT), sjoefe → schoefe* ‘eed’ (BT) 16  en sjeg → sjech* ‘neus’ (BT). Opmerkelijk is verder “meelukpeezer, zakkenroller” → “melukpezen zakkenrollen” (BT).

Veel fouten komen één of twee keer voor en behoeven behalve vermelding geen nadere bespreking. Zie daarvoor Appendix 2. Een vervanging die ietsje meer voorkomt is die van <i> door <e>.

Vier keer zelfs is <q> door <g> vervangen. In twee gevallen is het woord herordend: geilèq → geilèg* ‘deel van 'n geheel’ (Ve) en miqweh → migweh* ‘verzameling (van water), bad’ (Be); in één geval niet: meqatreiģ* → megatreig ‘aanklagen’(Be); en één geval is onbeslisbaar: ‘auseiq → auseig 17  ’zich bezighoudende met’ (Be). Een speciaal geval is nog de vervanging van <sj> door <sp>. Hiervan ben ik vier gevallen tegengekomen, alle gecorrigeerd door Van der Sijs. Het valt op dat de relevante ingangen niet herordend zijn.

In “Zoektocht naar de herkomst van Roskams woorden” (pp. 18 - 41) gaat Van der Sijs uitvoerig in op de vraag waar Roskam zijn spelling vandaan heeft, omdat er geen peil op te trekken valt. Het enige houvast dat er lijkt te zijn, is het gebruik van een spelling à la V&P voor de Asjkenazisch Hebreeuwse weergave van Hebreeuws-Jiddische woorden. Terecht zegt zij hierover: “Wel is het de vraag in hoeverre dergelijke woorden daadwerkelijk in het Bargoens zijn gebruikt - het blijft vreemd: Bargoense woorden uit schriftelijke koker.” (p. 32)

Daar ben ik het geheel mee eens, want het overgrote deel van Roskams woorden komt inderdaad uit schriftelijke koker, nl. uit Moormann (1932 - 1934). Vandaar die bijna consequente spelling voor Asjkenazisch Hebreeuwse woorden, die slechts wordt aangetast door een paar woorden uit Bischoff en Avé-Lallemant en door foutjes als çawor* → çewar, mauro → maurd en zeraua‘ → zerana’.

Voor het overige geeft Roskam - ondanks de genoemde afschrijf- en/of zetfouten - zijn bronnen nauwkeurig weer. Die bronnen vertonen intern en onderling spellingvariatie. Dus vind je die ook bij Roskam: <sj> ~ <sch>, <k> ~ <c> en soms ook <kh> (in De Boeventaal), <g> ~ <ch>, <f> ~ <v>, <ei> ~ <ij>, <ou> ~ <au> en <e> ~ <u> ~ <i> voor een sjwa in een gesloten lettergreep op woordeinde. 18  Voeg daar de spelling V&P voor de Asjkenazisch Hebreeuwse woorden aan toe en we krijgen: <sj> ~ <sch> ~ <sh>, <k> ~ <c> ~ {<k> of <q>} en soms ook <kh>, <g> ~ <ch>, <f> ~ <v>, <f> ~ <ph> na klinkers, <ei> ~ <ij>, <ou> ~ <au> en <e> ~ <u> ~ <i> voor een sjwa in een gesloten lettergreep op woordeinde. 19 

De zaak wordt echter gecompliceerd doordat <g> behalve [x] ook [g] kan aanduiden, [g] en [k] elkaar kunnen afwisselen, en <c> - althans in de lijst Verwoert en dus ook in Roskams Boeven-jargon - voor [k] of [š] kan staan.

Om met het laatste te beginnen, Verwoert heeft 11 ingangen die beginnen met een <c>, waarvan er 7 in Moormanns etymologische behandeling van Verwoerts lijst optreden, en dus ook in Roskams Boeven-jargon. Bij sommige woorden, zoals capore ‘dood, kapot’ en cassaafje ‘briefje’, spreekt de interpretatie van <c> als [k] vanzelf. Bij sommige andere woorden, zoals caskene ‘drinken’, ligt de zaak ingewikkelder. Zonder commentaar laat Moormann (2002: 228, 244 - 245) blijken dat <c> voor [š] zou kunnen staan: caskene correspondeert met barg. sjask(en)en/sjaskelen ‘drinken’ (< jidd. sjaskenen), terwijl de niet-ingewijde kaskenen denkt te lezen. Maar er zijn nog vier andere woorden bij Verwoert waar <c> [š] aanduidt, waaronder colgem ‘tafel’ (< ndl. jidd. sjolchen ‘id.’). 20 

Zoals al aangegeven, verwisselt Roskam soms V&Ps <q> met een <g> en heeft hij hun oppositie <g> ~ <ģ> (= [x] ~ [g]) vervangen door een dubbelzinnig teken <g>. Hierdoor is Van der Sijs één, misschien twee keer op een dwaalspoor gebracht. Het gaat hier om (a) de afwisseling tussen jidd. [g] en barg. [k] en (b) de interpretatie van het grafeem <g> in Jiddische woorden.

In sommige Jiddische leenwoorden gaat een [k] terug op een Jiddische stemhebbende stopklank [g]: kift, kimmel ‘drie’, kapsones (< gift, gimmel, gawsones), terwijl in een leenwoord als gannef de [g] door spellinguitspraak (of misschien bewuste vernederlandsing) een wrijfklank geworden is. (Vgl. Den Besten 1999: 370.)

Van der Sijs wijst in dit verband op variatie tussen <g> en <k> (begrepen als [g] resp. [k]) bij ‘Roskam’: “gewoer(em), kewoere ‘begrafenis’; gif, kif ‘boosheid’; gooi, kooi ‘christen’; en migweh, mikwe ‘bad’” (pp. 27 - 28). Echter, het paar migweh, mikwe hoort hier niet thuis, omdat migweh een afschrijffout voor miqweh is (zie boven). Bovendien is er bij gewoer(em), kewoere (< hebr. q^evūrā) eigenlijk van het omgekeerde proces sprake: [k]→[g], maar dat is een andere kwestie. 21 

Nu heeft Roskam in de Asjkenazisch Hebreeuwse woorden de oppositie [g] ~ [x] onzichtbaar gemaakt. Dat is jammer omdat je zo voor die woorden en de daarmee corresponderende Hebreeuws-Jiddische woorden niet weet of er een wrijf- of een stopklank bedoeld is. Soms geeft spellingvariatie daar uitsluitsel over, zoals bij lechem, legem, legum ‘brood’. Aan het woordbegin is zulke variatie niet te verwachten en je zou dus kunnen denken dat het ooit [g]abber/[g]oweir of [g]ein was, quod non.

Van der Sijs lijkt slachtoffer van deze suggestie, 22  wanneer zij in een passage over de verschillende grafemen voor de k-klank ook vermeldt: “gein ‘plezier’ naast khein ‘slim‘” (p. 31) - hoewel strikt genomen gein hier niet thuishoort, omdat <g> geen k-klank weergeeft.

Verder veroorzaakt ze voor de lezer potentiële verwarring als ze op p. 22 als ‘spellingvarianten’ het rijtje gabber, gavver, gewerber, goweir ‘kameraad’ geeft. Maar dat is te danken aan Moormann, die gewerber met veel fantasie van jidd. chewre ‘vereniging’ afleidt (d.w.z. à la V&P van gèwro), terwijl het natuurlijk samenhangt met du. Gewerbe ‘beroep’ en dus met een [g] begint. De overige woorden hebben net als chewre een [x]. 23 

Van der Sijs gaat uitvoerig in op het voorkomen in Roskams boekje van Hebreeuwse woorden met - lijkt het - Sefardische uitspraak (pp. 23 - 27). Ze besluit dat gedeelte met de overweging dat de Hebreeuwse woorden gezien de uitspraakvarianten wel in joodse kring moeten zijn opgetekend, omdat alleen daar die uitspraakvarianten bekend konden zijn. “Als Roskam had overgeschreven uit het woordenboek van Voorzanger en Polak - een mogelijkheid die niet uit te sluiten valt -, dan zou hij alleen de Asjkenazische uitspraak hebben weergegeven en niet de Sefardische.” (pp. 26 - 27)

De werkelijkheid is echter weerbarstiger. V&P geven ook een aantal woorden uit de Sefardische traditie in de Sefardische uitspraak, gemarkeerd met sph. Bovendien geven zij religieuze titels, zoals dajan, in de Sefardische vorm, zonder dat met sph. aan te geven. Maar afgezien daarvan, Roskam heeft al zijn Hebreeuwse woorden uit Moormann, zoals ik boven beargumenteerd heb, en Moormann haalt ze weer uit V&P, Avé-Lallemant en Bischoff. De eerste twee geven in principe de Asjkenazische uitspraakvariant, Bischoff de Sefardische of ‘wetenschappelijke’. Aan alledrie danken we een ‘Sefardisch’ woord: dajan (V&P, zie boven), adónaj (Bischoff, zie boven) en essew ‘kruid, vooral rook- en snuiftabak’ (Avé-Lallament).

Van der Sijs plaatst de laatste vorm (< hebr. 'ēsev) tegenover de Bargoense vorm eytsef ‘tabak’ en concludeert dat essew Sefardisch is. Essew is echter een Sefardische variant bij toeval. Avé-Lallemant, die Asjkenazisch Hebreeuws weergeeft, had als Duitstalige blijkbaar moeite met de diftong [Ei] en gaf die met een <e> weer. Zo schrijft hij ner ‘licht’, schoter/schauter ‘politiebeambte’' 24  en ook essew, in plaats van neir, schauteir resp. eissew.

Overigens kan, anders dan Van der Sijs denkt, het diftongeringsargument niet zomaar in stelling worden gebracht, omdat de zogenaamde Jiddische verkortingsregel de Hebreeuwse [ē] en [ō] in gesloten lettergrepen aan de Asjkenazische diftongering onttrekt (zie Katz 1993). Daarom zeggen we lef en sof en niet leif en souf, zoals in het Asjkenazisch Hebreeuws. 25  Dit betekent dat het Jiddisch soms aan de Sefardische kant staat (zij het meestal aan de Asjkenazische). 26 

Dezelfde verkortingsregel onttrekt hebr. [ā] in gesloten lettergrepen aan de Asjkenazische verhoging tot een o-klank, zodat hebr. kāf ‘k, 20’ en jāð ‘hand’ in het Bargoens gewoonlijk als kaf en jat optreden. Weer een 'Sefardisch' kenmerk van het Jiddisch.

Een betrouwbaarder criterium lijkt de oppositie tussen asjk. [s] en sef. [t] dat Van der Sijs samen met het criterium asjk. [o] vs. sef. [a] op p. 26 naar voren brengt. Ze verwijst daarbij naar de volgende letter- c.q. getalsnamen: daleth, dallet, dold, dollet ‘d, 4’, zain, zojen, soyen ‘z, 7’ en ges, get ‘cheth, 8’.

Het klopt dat daleth/dallet, zain en get Sefardische varianten zijn, maar de vraag is of we daar iets aan hebben in die zin dat we zouden mogen besluiten dat het Bargoens uit Asjkenazisch èn Sefardisch Hebreeuws ontleend heeft. Om te beginnen valt op dat deze variatie zich juist voordoet bij de letternamen. We moeten ons dus afvragen waarom dat het geval is. Verder valt op dat dold/dollet niet classificeerbaar is: het heeft de sluit-t van het Sefardisch en de o van het Asjkenazisch (< hebr. dâleþ; vergelijk doles ‘d’ bij V&P). Rara, hoe kan dat?

Het antwoord luidt dat letternamen tot het ‘schoolse’ repertoire behoren en dat het Jiddisch zich hier in de loop van de tijd gedeeltelijk aan het ‘geleerde’ Sefardische Hebreeuws heeft aangepast.

In het standaard-Jiddisch van nu luiden de drie genoemde letternamen: dalet, zajen en ches (Niborski & Vaisbrot 2002). Van deze drie lijkt ches zuiver Jiddisch (< hebr. ħēþ), maar er is reden om te denken dat het een compromis tussen Asjkenazisch cheis en Sefardisch chet is en wel omdat de moderne lijst van letternamen als geheel een compromis tussen Asjkenazisch en Sefardisch Hebreeuws is met bijvoorbeeld Sefardisch alef ‘alef’ naast Asjkenazisch beis ‘b’. Een vergelijking van Voorzanger & Polak (1915), Beem (1975) en Niborski & Vaisbrot (2002) leert dat in de loop van de tijd steeds meer Asjkenazische letternamen door Sefardische vervangen zijn en Jiddische door Asjkenazisch Hebreeuwse, terwijl Jiddische vormen zoals ches alleen maar gehandhaafd konden worden als een compromis tussen Asjkenazisch en Sefardisch mogelijk was.

Sefardisch Hebreeuwse letternamen zeggen dus niet zo veel. Het zijn waarschijnlijk allemaal ‘geleerde’ leenwoorden in het Nederlandse Jiddisch, die hun weg naar het Bargoens gevonden hebben. 27 

Het voorafgaande kan als volgt worden samengevat: Roskams Boeven-jargon is grotendeels overgeschreven uit Moormann (1932 - 1934). De spellingvariatie in Boeven-jargon is gelijk aan de spellingvariatie binnen en tussen de bronnen, die Roskam - zij het met fouten - gewoon heeft overgenomen. Roskam biedt hier dus niets nieuws.

Hetzelfde geldt - op een andere manier - voor de Hebreeuwse woorden die Roskam (ten onrechte) als Bargoense woorden geciteerd heeft. Ook hier bepalen de bronnen waaruit Moormann deze woorden gehaald heeft (ten bate van zijn etymologieën voor Jiddisch-Bargoense woorden), de spelling ervan. Deze injectie van Hebreeuwse woorden is echter kunstmatig, en hetzelfde geldt voor de daarmee geïntroduceerde onderverdeling in Asjkenazisch Hebreeuwse woorden (veel) en Sefardisch Hebreeuwse (weinig).

Niet kunstmatig daarentegen is het onderscheid tussen Asjkenazisch en Sefardisch Hebreeuwse letternamen, maar het gaat hier uiteindelijk om het sefardiseren van deze letternamen in Asjkenazische kring.

Dan blijven er nog twee vragen over. Ten eerste: zitten er bij de overblijvende 115 lemma's nog interessante Jiddische woorden?

Het antwoord is: nauwelijks. Er zijn 20 jiddicismen, waarvan er 13 al bekend zijn. Van de overblijvende 7 zijn er drie eigenlijk één lemma: kriee, kries, krije (kries wrsch. meervoud), uitgelegd als “een strop kopen (speciaal in de diamanthandel)”, maar m.i. gewoon ‘strop, tegenslag’ (zie V&P sub krie). Blijven over: (1) “bais bedstee”. Dit doet denken aan baïs ‘huis’ bij V&P en is misschien afgeleid uit een lemma dat ik over het hoofd heb gezien. (2) “roe-e rakker(d). Een gelegenheidsroe-e heler; helper; vertrouwensman,” Dit doet denken aan de volgende twee woorden uit Beem (1975): ro-e¹ ‘(het) kwaad’ en ro-e² zijn ‘geschikt, waardig zijn’. Maar het verband is niet zeker. (3) “be-kaf in de macht van iemand komen. Zij is be-kaf, staat onder algehele invloed van haar vent. Willoze vrouw van een souteneur.” (met een verwijzing sub kaf naar be-kaf). Dit is hebr.-jidd. be-kaf ‘in (de) kaf”, met kaf ‘k’ als acroniem voor jidd. kou(e)ch ‘kracht, macht’ (< hebr. kōaħ).

Het is niet veel, maar toch wel aardig, wat Roskam ons hier biedt.

Mijn tweede en laatste vraag is wat brisanter: heeft Moormann werkelijk niet gemerkt dat die Asjkenazisch (en Sefardisch) Hebreeuwse woorden (die voor hem natuurlijk Jiddische woorden waren) uit zijn eigen boek overgeschreven waren?

Het antwoord moet luiden: nee, hij heeft het niet gemerkt. In zijn excerpt uit Roskams Boeven-jargon zitten 83 Hebreeuwse ingangen (op een totaal van 229 ingangen). Zo'n 43 Hebreeuwse ingangen liet hij vervallen - waarschijnlijk vanwege grote gelijkenis in vorm en betekenis met al bekende woorden (waarbij hij <sj> en <sh> als equivalente grafemen opvatte (p. 631)).

Maar de spelling à la V&P - met <sh>, <-oh>, <ç> en <q> - deed blijkbaar geen belletje bij hem rinkelen. En zo handhaafde hij het rare lemma “adónaj, (der Herrgott)” al verwijst hij wel naar zijn eigen woordregister sub attenoj(e), waar echter alleen maar staat “Jd. Adônaj” (p. 225 in de nieuwe editie). 28  Had hij zijn etymologische behandeling van De Boeventaal ingezien, dan was hem misschien een lichtje opgegaan.

Maar als hij met “woordregister” inderdaad de samenvattende lijst van jiddicismen bedoelt, moet hij tot in details overeenkomende betekenisomschrijvingen zijn tegengekomen, zoals “mi'us verachting; lelijkheid”. Dit staat precies zo sub mies in de samenvattende lijst en Moormann verwijst tussen haakjes naar het “woordregister s.v. mies”.

Maar het is blijkbaar niet tot Moormann doorgedrongen en zo vinden we bij simonim een lang encyclopedisch citaat, dat uiteindelijk teruggaat op V&P, en bij “géwro vereniging, genootschap, bond” Moormanns eigen etymologie voor gewerber ‘kameraad’: “een gewerber is dus medelid van een [géwro]”. Jammer dat Moormann zelfs dat niet opgemerkt heeft.

Pag. : paginanummer - Tot.pag.: aantal ingangen per pagina - BT : ingangen op basis van De Boeventaal - V: ingangen uit de lijst Verwoert - Ve: ingangen op basis van Moormanns etymologische opmerkingen bij de lijst Verwoert - Be: ingangen op basis van Moormanns etymologische opmerkingen bij De Boeventaal - H: ingangen uit de Hilversumse lijst - H+ 'Hilversumse' ingangen op basis van de gebiedsvergelijking (pp. 65-67) - M: ingangen die op een of andere manier ook uit Moormann gehaald zijn - R: restgevallen, mogelijk oorspronkelijk

Pag.	Tot. pag.	BT	V	Ve	Be	H	H+	M	R
P45	22	16	--	--	1	--	--	--	5
P46	25	14	5	1	3	--	--	--	2
P47	26	16	6	1	--	--	--	1	2
P48	23	19	1	1	2	--	--	--	--
P49	21	16	3	1	--	1	--	--	--
P50	25	18	1	1	4	--	--	--	1
P51	26	20	3	--	1	--	--	--	2
P52	24	19	3	--	--	--	--	--	2
P53	27	23	--	1	--	--	--	--	3
P54	27	20	2	--	--	--	--	--	5
P55	25	12	7	1	4	--	--	--	1
P56	28	22	4	1	1	--	--	--	--
P57	21	15	4	--	2	--	--	--	--
P58	27	24	2	--	--	--	--	--	1
P59	26	20	2	3	--	--	--	--	1
P60	22	20	2	--	--	--	--	--	--
P61	24	20	1	--	1	--	--	--	2
P62	24	15	6	1	1	--	--	--	1
P63	28	15	2	2	7	2	--	--	--
P64	25	19	3	2	1	--	--	--	--
P65	23	14	7	1	1	--	--	--	--
P66	25	20	2	1	1	--	--	1	--
P67	27	19	6	--	--	--	--	--	2
P68	27	19	5	3	--	--	--	--	--
P69	23	19	1	--	2	--	--	1	--
P70	18	15	3	--	--	--	--	--	--
P71	27	24	2	--	--	--	--	--	1
P72	21	16	1	--	1	1	--	--	2
P73	21	17	4	--	--	--	--	--	--
P74	25	19	4	--	--	--	--	--	2
P75	30	15	14	--	--	1	--	--	--
P76	25	17	6	--	1	--	--	--	1
P77	27	21	3	1	--	1	--	--	1
P78	23	20	1	--	--	1	--	--	1
P79	26	21	2	3	--	--	--	--	--
P80	25	19	5	--	--	1	--	--	--
P81	23	17	5	--	--	--	--	--	1
P82	22	18	3	--	--	--	--	--	1
P83	25	23	--	--	--	--	--	--	2
P84	21	15	5	1	--	--	--	--	--
P85	22	14	6	1	--	--	--	--	1
P86	26	22	--	--	1	--	--	--	3
P87	22	18	2	1	--	--	--	--	1
P88	26	15	3	2	1	1	--	--	4
P89	19	16	1	--	1	--	--	--	1
P90	24	22	--	--	--	1	--	--	1
P91	23	18	1	1	2	--	--	--	1
P92	25	22	2	--	--	--	--	--	1
P93	22	14	2	2	1	2	--	--	1
P94	26	15	2	4	5	--	--	--	--
P95	23	14	6	2	1	--	--	--	--
P96	24	19	--	1	4	--	--	--	--
P97	23	14	4	1	3	--	--	--	1
P98	18	12	2	--	2	--	1	--	1
P99	27	18	7	--	--	1	--	--	1
P100	25	20	3	1	--	--	--	--	1
P101	18	16	1	--	--	--	1	--	--
P102	19	16	1	--	2	--	--	--	--
P103	24	18	2	--	3	--	--	--	1
P104	26	21	1	--	2	--	--	--	2
P105	21	18	1	1	1	--	--	--	--
P106	24	24	--	--	--	--	--	--	--
P107	19	13	2	--	--	--	--	--	4
P108	21	18	--	--	--	--	--	--	3
P109	23	18	3	--	1	--	--	--	1
P110	25	18	--	3	3	--	--	--	1
P111	25	17	2	2	3	--	--	--	1
P112	24	16	5	--	--	1	--	--	2
P113	25	21	2	--	1	--	--	--	1
P114	24	16	5	--	1	--	--	--	2
P115	18	11	3	--	2	--	1	--	1
P116	23	15	6	--	--	1	--	--	1
P117	28	20	3	1	1	--	--	--	3
P118	23	8	3	4	7	--	--	--	1
P119	30	25	3	--	--	1	--	--	1
P120	29	21	5	1	--	1	--	--	1
P121	25	22	2	--	--	--	--	--	1
P122	26	20	3	--	--	1	--	--	2
P123	29	24	5	--	--	--	--	--	--
P124	20	16	--	--	--	--	--	--	4
P125	28	24	3	--	--	--	--	--	1
P126	27	16	6	2	--	--	--	--	3
P127	22	17	1	1	1	--	--	--	2
P128	21	15	3	--	1	--	--	--	2
P129	23	19	2	--	--	--	--	--	2
P130	17	15	1	--	--	--	--	--	1
P131	26	23	--	--	--	--	--	--	3
P132	18	15	1	--	--	--	--	--	2
P133	20	18	--	--	--	--	--	1	1
P134	21	19	1	--	--	--	--	--	1
P135	24	20	--	1	--	--	--	--	3
P136	29	23	--	1	4	--	--	--	1
P137	12	12	--	--	--	--	--	--	--
GT	2212	1672	253	59	88	18	3	4	115
		BT	V	Ve	Be	H	H+	M	R

Legenda: BT (De Boeventaal), V (de lijst Verwoert), H (de Hilversumse lijst), Be (etymologische opmerkingen bij De Boeventaal), Ve (etymologische opmerkingen bij Verwoert), gecorrigeerd (gecorrigeerd door Van der Sijs)

NB1: Fouten bij het overnemen van accenttekens zijn niet meegerekend, noch gevallen van modernisering van de spelling. Evenmin zijn de gevallen van vereenvoudiging van de spelling V&P/Moormann meegenomen, waartoe ik ook maar reken de vier gevallen van ajin-weglating. Weliswaar is het laatste een fout tegen het spellingsysteem V&P/Moormann/Roskam, maar het hoort bij dezelfde onwetendheid waarmee Roskam de spelling V&P/Moormann vereenvoudigd heeft.

NB2: Er wordt geen aanspraak gemaakt op volledigheid.

a → e: çawor* → çewar (Be)

e → Ø: besjolemen → besjolmen (BT)

e → a: makaayem → makayam (V)

e → i: kinnef → kinnif (H), smeerkanes → smeerkanis (BT)

e → ie: me fokse → me foksie (bij fokse) (BT), horloge → horlogie (bij loep) (BT)

e → t: tiejijspeezer* → titjijspezer (BT) (gecorrigeerd)

ee → e: eesche → esche* (BT)

ei → e: beneï jisro'eil → beneï jisro'el (Ve)

ei → ie: shauteir → shautier (Be)

i → e: baljisrool → baljesrool (BT), sjiks voor de bonjé → sjeks voor de bonjé* (H), tampil → tampel (BT).

i → r: nairis → narris* (V)

o → a: çawor* → çewar (Be)

o → d: maro → mard* (H) (gecorrigeerd), mauro → maurd (Be)

o → e: boosor → boser (BT), tjakmoos → tjakmoes (BT)

o → oe: sjofel* → sjoefel (BT)

oe → ie: gewoerig maken* → gewierig maken (BT)

oh → d: sereiphoh → sereiphd (Be) (gecorrigeerd als sereiphe)

u → n: zeraua' → zerana' (Be)

b → h: bengel → hengel* (BT) (gecorrigeerd), boer → hoer (sub hoets) (H) (gecorrigeerd)

g → ch: sjeg → sjech* (BT)

h → ch: (raush) hashonoh → (rausch) hashonoch (Ve)

h → w: tiphloh → tiphlow (Ve)

je → Ø: witje → wit (BT)

l → f: olf → off* (BT) (gecorrigeerd)

m → n: beginnem → beginnen (BT), simomim → simonim (Ve) 29 

nn → n: pennooze* → penoze (BT)

q → g: 'auseiq → auseig (Be), 30  geilèq → geilèg* (Ve), miqweh → migweh* (Be); meqatreiģ* → megatreig (Be).

r → Ø: kousjer → kousje (BT)

r → n: “meelukpeezer, zakkenroller” → “melukpezen zakkenrollen” (BT)

rt → k: sjiebaart → sjiebaak (BT)

s → o: gasse(r) → gasoe(r) (BT/Be)

s → ss: casavie → cassavie* (BT)

s → z: gesewerd → gezewerd* (BT) [uit het lemma “gezeeferd of gesewerd” (BT); daarnaast gesewerd uit het lemma “geseewerd” (BT)]

sh → sch: raush hashonoh → rausch hashonoch (Ve), shlemazzel → schlemazzel* (Be)

sh → sj: shogaur → sjogaur* (Ve)

sj → sch sjoechem → schoechem* (BT) [daarnaast: “sjoechem zie schoechem.”], sjoefe → schoefe* (BT)

sj → sp: katsjef* → katspef (BT) (gecorrigeerd), loensche sjoefe → loense spoefe (BT) (gecorrigeerd), sjaak* → spaak (BT) (gecorrigeerd) en sjakt (sub sjad mie louw)→ spakt (BT) (gecorrigeerd)

ts → st: kwats → kwast (BT)

w → u: watjekow → watjekou (BT)

w → vv: gaweirim → gavveirim* (Be)

y → g: baayes → bages* (V)

y → j: balleboos (van 't baayes) → balleboos (van 't bajes) (V) [Dit kan echter worden gezien als deel van de modernisering van de spelling: baayes bayes → bajes. Vgl. bages uit baayes.]