Tot eerlijkheid genezen

Een geschiedenis van het Nederlands in 196 sonnetten (157)
Het Nederlandse sonnet bestaat 452 jaar. Hoe is het de taal in die tijd vergaan?

Door Marc van Oostendorp

Woestijn

Geen enkel raam dat werkt. De tocht der buitendeur
tot in de laatste hoek der schilferige gangen.
En zwijg van de wc’s. – Een nameloze geur
blijft veertig weken aan de klamme muren hangen.

Lokalen, vaalgeworden platen: vochtvlek, scheur.
Flarden gordijnen schuiven langs verroeste stangen.
Orpheus – met inktmop-ogen – slaakt zijn laatste zangen.
De Gratiën, kromgetrokken, oefenen horreur.

Zet u niet op die stoel; ge valt, als Eli, dood:
tussen de zitting en de leuning geen synthese –
Steun op de tafel niet: hij heeft een manke poot.

Wat op de banken staat, moet ge vooral niet lezen.
– Trek recht uw rug en arbeid voor uw dagelijks brood.
Gij kunt, aan dèze tucht, tot eerlijkheid genezen.

(Ida Gerhardt, Sonnetten van een leraar)

Waarom zijn dichters, zijn mensen, zo geïnteresseerd aan de gelijkschakeling van het hoge en het lage?Door het zo duidelijk te doen als Ida Gerhardt in dit gedicht – de nameloze geur van het toilet als een verwijzing naar de woestijn, de Orpheus met de inktmop-ogen – houd je in de eerste plaats natuurlijk eigenlijk de scheiding in stand. Het is vrij nadrukkelijk iets bijzonders dat hier twee dingen bij elkaar worden gebracht die eigenlijk niet vermengd mogen worden.

Er wordt vermoedelijk ook altijd een humoristisch effect bereikt. Het hoge en het lage, dat is altijd grappig, ook weer om redenen die ik eigenlijk niet goed begrijp. Ja, het is onverwacht, ja, het is een beetje verboden om de bijbel en de wc samen te noemen, maar waarom is dat dan precies grappig?

Veertig jaar

In dit geval wordt de onmogelijke leegte die er gaapt tussen het hoge en het lage natuurlijk ook nog eens gethematiseerd. De onsterfelijke dichteres, de grote geest, wordt vernederd door de tocht en het vocht, en doordat alles kapot moet. Alle zintuigen worden negatief aangesproken: de geur, het zicht, het gehoor (de zangen van Orpheus), de tastzin (de tafel waarop niet geleund wordt), en met wat fantasie de smaak (het dagelijks brood).

Het gedicht heet woestijn en de meeste lezers zullen bij de veertig weken even denken aan de veertig jaar die het Joodse volk in de woestijn heeft doorgebracht – bijna net zo’n marteling als het leraarsleven voor een dichteres. Want het ergste nog: er valt kennelijk nergens iets te lezen, behalve op de banken, maar dat kon je kennelijk in 1951 (toen Sonnetten van een leraar verscheen) als gevoelige ziel ook al liever niet gaan bestuderen. Hoewel de taalhistoricus juist eigenlijk heel graag had willen weten wat er daar dan zoal gekrast stond – dat is voor altijd verdwenen in de mist van de tijd.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in column met de tags , , . Bookmark de permalink.

3 reacties op Tot eerlijkheid genezen

  1. Wouter Steenbeek schreef:

    Ik kan dit gedicht moeilijk anders dan humoristisch lezen. Misschien is dat niet het beeld dat we bij Ida Gerhard hebben, maar de manier waarop de doffe ellende wordt beschreven geeft daar alle aanleiding toe. Inderdaad het noemen van de wc, waar het natuurlijk altijd stinkt – dat gaat nog wel een stapje verder dan Nijhoff, die de keuken en het kantoor de poëzie binnen haalde. Maar vooral de potsierlijke overdrijving over de gammele stoelen (“ge valt, als Eli, dood”) en de technische manier waarop dat wordt uitgedrukt (“tussen de zitting en de leuning geen synthese”) doen studentikoos aan. Alleen de afkeer van de schunningheden die er op de banken en stoelen zijn geklad, dat is wat minder studentikoos.

  2. Waarom hoog + laag grappig is? Het zal te maken hebben met bevrijding. Je brein/geest staat in een gespannen stand bij het lezen van een gedicht. Die spanning wordt verbroken door de wc in het spel te brengen. Ontspanning leidt (gemakkelijk) tot lachen, zoiets zal de fysiologische basis zijn.

  3. Jos Houtsma schreef:

    Veertig weken in verband met de omvang van het schooljaar.
    Ik vind het gedicht niet grappig, maar verbitterd, zeg maar rustig giftig.
    In overeenstemming daarmee de struikelende alexandrijven.

Reacties zijn gesloten.