Een zelfverzonnen Oedipuscomplex

President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (6/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 6.

obama6Vandaag heb ik voor het eerst echt even gehuiverd bij dit verhaal, want er zit iets gruwelijks verborgen in de passage van vandaag – een heel moeilijk te vatten gevoel.

Eerst denk je, die Oedipus, daar worden we wel met de neus opgedrukt, nee, die wordt ons in onze toetjes gewreven. Dit is al de tweede keer dat de naam expliciet valt, en naar het complex werd ook al indirect verwezen. Maar in deze aflevering – we zijn nu op eentiende van het feuilleton – wordt het allemaal wel heel duidelijk gemaakt. Zelfs Freuds naam wordt expliciet genoemd.

De zoon denkt dat zijn moeder zin heeft in een ‘liefdesnacht’, hij overweegt als zesjarige heel even zijn vader te doen struikelen en een doodsmak te bezorgen, waarna hij zich ‘wekenlang’ miserabel voelt omdat dit misschien wel zijn ‘diepste verlangen’ was. Zelfs als klein kind begrijpt Natan in zekere zin dus al dat hij misschien een Oedipus-complex heeft. (Een mooi detail vind ik dat de moord gepleegd zou worden door het samenknopen van de veters – een mooie straf voor het verminken van Oedipus’ voeten door zijn vader in de mythe.)

Canaponi

Het Oedipus-verhaal heeft kennelijk een bijzondere aantrekkingskracht op Van der Heijden – zijn nog verre van voltooide romanserie Homo duplex zou een moderne hervertelling van dat verhaal moeten zijn. Maar in dit geval zit er een bijzondere draai aan. En die heeft te maken met de gesuggereerde link met de autobiografie.

De vader van Natan heet Patrick, wat doet denken aan Patrizio Canaponi – het eerste schrijverspseudoniem van Van der Heijden. Er is waarschijnlijk bovendien geen lezer die niet allerlei andere overeenkomsten ziet: het feit dat het gezin uit drie personen bestaat, dat Natan van dezelfde leeftijd is als Van der Heijdens zoon Tonio zou hebben gehad als hij nog had geleefd. Ook heeft de schrijver in interviews geregeld naar dat autobiografische verwezen.

Vermoorden

Natan doet dus niet alleen wat zijn vader Patrick wil – hij is ook verzonnen door Patricks alter ego, A.F.Th. Je kunt als lezer niet niet bedenken dat die Natan in zeker opzicht staat voor Tonio.

Maar dan hebben we hier dus een vader die bedenkt dat zijn zoon hem waarschijnlijk als kind wilde vermoorden (en er met zijn vrouw vandoor wilde).

Jaloers

Dat maakt op een wel vrij letterlijke manier de titel waar van een bekend essay van de schrijver-psycholoog Jaap van Heerden : Als het Oedipuscomplex nu eens projectie was. In dat, heel lezenswaardige, artikel, ontvouwt Van Heerden een vernuftige theorie, die dus al in de titel is samengevat. Van Heerden vindt onder andere argumenten voor die theorie in het Oedipusverhaal zelf, dat ermee begint dat de ouders bang zijn dat hun kind de vader gaat vermoorden en de moeder trouwen omdat een orakel het zegt, niet omdat het kind daar zelf enige aanleiding geeft, terwijl het wel ernstig door die ouders mishandeld wordt.

Een ander argument ligt in de alledaagse psychologie van het gezin: het is niet zozeer het kind dat reden heeft om jaloers te zijn op zijn vader, alswel de vader, die immers door de komst van het kind niet meer de unieke minnaar van zijn vrouw is.

Moordzucht

Die vader, zegt Van Heerden, zou daarom weleens wraakfantasieën kunnen krijgen, weg met die zoon!, maar omdat die natuurlijk volkomen taboe zijn, projecteert hij die dan op de zoon. Zo zou het Oedipus-complex zijn ontstaan. (Klik nou op die link hierboven en lees dat stuk, het is echt mooi.)

In dit geval gebeurt die projectie dus vrij letterlijk: een vader verzint voor het evenbeeld van zijn zoon een Oedipus-complex. Een zoon die om het leven is gekomen in plaats van de vader. Dat is misschien niet zuiver literair, je betrekt er dingen bij die je weet van buiten de tekst. Maar het gevoel trekt zich daar weinig van aan. Het een cirkel van doodsverlangen en moordzucht waar je makkelijk in wordt opgezogen als lezer – en die je alleen maar kan doen huiveren.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in column, letterkunde, recensies met de tags , , , . Bookmark de permalink.