Waarom praten sommige mensen op een manier of ze een hete aardappel in hun mond hebben

Onverwachte taalvragen aan de wetenschapsagenda (20)

Door Marc van Oostendorp

aardappelHet geldt in het Nederlands niet als aanbeveling om in je taal te laten horen dat je veel geld hebt. Zou je in andere talen ook een licht smalende uitdrukking hebben zoals met een hete aardappel in de keel praten?

Wat die uitdrukking precies betekent, valt dan weer moeilijk te definiëren. Het is een beetje als met een variatie op een bekende definitie van porno: je herkent het als je het hoort. De volgende vragensteller aan de Nationale Wetenschapsagenda gebruikt er overigens nog een andere bekende term voor (‘bekakt’), maar ook een definitie die ik nog niet kende:

Waarom praten sommige mensen op een manier of ze een hete aardappel in hun mond hebben (in de volksmond…….bekakt praten) ze slikken dan als het ware de letter R in. Je hoort het vaak bij studenten. Ik zag op tv een aantal studenten die allemaal dezelfde uitspraak hadden , vandaar mijn vraag

Kameleontisch

Dat ‘inslikken’ van de ‘letter’ R, dat is natuurlijk een wijdverbreid verschijnsel dat onder andere ‘Gooise R’ wordt genoemd en dat ook wel geassocieerd wordt met de betere kringen. Dat het als de definitie van de hete aardappel wordt genoemd is zo bezien niet vreemd, maar het is denk ik ook een betrekkelijke nieuwigheid. Die hete aardappel werd als beschrijving al gebruikt voordat de betere kringen hun R met een gekrulde tong begonnen uit te spreken.

Hoe dan ook zou je kunnen zeggen dat het antwoord al een beetje in de vraag besloten zit. Mensen nemen uitspraakvormen van elkaar over. En waar je sommige basisbeginselen van je taal als kind leert en later niet goed meer afleert, gaat dat aanpassen van details in je uitspraak je leven lang door. Sommige mensen zijn sterker kameleontisch dan andere, maar iedereen verandert zijn uitspraak wel een beetje als hij met een ander praat.

Onbewust

Het helpt daarbij als die ander leuk is of aantrekkelijk, of hoort bij een groep mensen waarbij je ook graag wordt horen. Niet eens zozeer omdat je zo iemand bewust gaat imiteren, maar omdat de menselijke neiging tot aanpassing dan pas echt tot bloei komt. De studententijd is, als een soort uitgestelde puberteit, natuurlijk bij uitstek de tijd waarin sommige jonge mensen hun identiteit ontdekken. En die vinden in de imitatie van anderen.

Zelfs dat buitenstaanders minachtende termen gebruiken voor jullie manier van praten, doet er dan niet toe. Misschien helpt het juist wel om de band hechter te maken en in ieder geval  neem je als student natuurlijk nooit iets van iemand aan, behalve van degene van wie je onbewust wat overneemt.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in column met de tags , . Bookmark de permalink.

7 reacties op Waarom praten sommige mensen op een manier of ze een hete aardappel in hun mond hebben

  1. Een verdomd aerdig onderwerp, kèrel, maar volgens mij zit je er naast. Je moet een `native speaker’ van het Bekakts zijn om ermee weg te komen. Een patriciër. Ik ken wel studenten die het hebben aangeleerd, maar die vielen geheid door de mand. Ze vergaten onder onverwachte omstandigheden hun aardappels te gorgelen, of ze gebruiken volkomen foute woorden, zoals koelkast, colbert, of pilsje.
    Ik denk ook dat geaffecteerd praten uitsterft. Niet dat ik dat erg vind (mits goed gedigitaliseerd opgeslagen). Vroeger – tot zo’n vijftig jaar geleden – gingen patriciërs vrijwel uitsluitend met elkaar om (onder andere op de sociëteit), en bezochten ze geselecteerde scholen. Dat is nauwelijks meer het geval, en ik vraag me dan ook af hoe ze het nog kunnen volhouden. Kan nooit lang meer duren.

  2. Marcel Plaatsman schreef:

    Over Denen wordt dat ook gezegd (ook door andere Scandinaviërs), dat ze praten met ’n hete aardappel in de keel. Het Deens heeft dan ook ’n “kelige” articulatie, die wel wat doet denken aan het oorspronkelijke bekakte Nederlands, met een Duitse -r na klinkers, die ook klinkers vervormen kan (“heur”). Dat is wel heel wat anders dan de Gooise r, maar omdat die ook vaak als bekakt ervaren wordt, is de aardappel-uitdrukking er blijkbaar toch op toegepast. Zo gaat de aardappel van klankschildering naar ’n klassekenmerk.

    • Niels-Erik Larsen schreef:

      Ja, maar in Denemarken zeggen we van de Amerikanen dat ze met een aardappel in de keel praten (hoeft niet per se heet te zijn): “De taler med en kartoffel i munden”.

  3. Rosalind Hengeveld schreef:

    De ‘Gooise R’ is toch geen ingeslikte R? Ik ken de Gooise R als lijkend op de Amerikaanse R. Of heb ik dat verkeerd?

    • Mient Adema schreef:

      Een beetje toch wel, althans in het volgende tafereeltje.

      Wat doe je, vroeg de man aan de lifter.
      Ek studèè, klonk het.
      O, stapt u dan maar uit.

      Zoiets moet je opnemen, voordat je weet of er al of niet wordt ingeslikt.

  4. DirkJan schreef:

    Ik heb de indruk dat bekakt praten al jaren sterk op zijn retour is. Wie praat er nog zoals Laurens Jan Brinkhorst?

Reacties zijn gesloten.