Een (downloadbaar) middeleeuws vakantieboek: Een schone historie van Alexander van Mets

Door Willem Kuiper

Ick segghe dattet lesen meer goedt dan quaedt is,
Wantmen schout dobbelen, boordeelen, taveerne
Tuyschen, vechten, quade eeden te sweerne.

Met deze woorden poogt de inleider van deze schone historie zich te verdedigen tegen pilaarheiligen en andere asceten, die van mening zijn dat het lezen van (dit soort) boeken een zondige bezigheid is:

Al segghet [die sulcke] die pilaren bijt
Dat historien te lesen is sonderlijck,
Ydel glorie ende verlooren tijt,
Sy berechten schandelijck een anders verwijt.

U hoeft zich dus niet te schamen voor het downloaden van dit boek naar uw digitale leesplankje om te lezen wat Alexander van Mets overkwam, die zo nodig een pelgrimage naar het Heilig Graf te Jeruzalem wilde maken (op zich niets mis mee), maar dat wenste te combineren met wat militant vrijwilligerswerk tegen de Saracenen in Syrië. Dat liep niet goed af, waarna hij met zijn medereizigers gevangen werd genomen en als ploegtrekker dwangarbeid moest verrichten.
     Alexander viel op omdat hij een wit hemd droeg met een rood kruis, en omdat dat hemd ondanks alles schoon bleef en niet sleet. Bij de sultan geroepen om daarover uitleg te geven, vertelt Alexander dat dit hemd smetteloos wit en ongeschonden zal blijven zolang als zijn vrouw te Mets in Loreinen hem trouw zal blijven.
     De sultan wijst een knappe Saraceen als vrijwilliger aan, geeft hem een zak geld en stuurt hem naar Mets met de opdracht Alexanders vrouw te verleiden om te kijken wat er dan met zijn hemd gebeurt …

In Mets aangekomen neemt de Saraceen zijn intrek in de beste herberg die de stad rijk is, en vertelt de waard dat hij nieuws heeft over Alexander. De waard stuurt een bode naar Alexanders vrouw Florentine, die zich gehuld in prachtige kleren naar de herberg begeeft, “daer zy den ridder seer minlijck ontfinck in haren armen met eenen kusse na de maniere des lants.” Dan hoort zij dat Alexander een ellendig leven leidt als dwangarbeider en verbrand of verdronken zal worden als hij het benodigde wattage niet meer op kan brengen om de ploeg te trekken. Maar, zegt de Saraceen, als u mij één nacht ter wille bent dan beloof ik u dat hij vrijgelaten zal worden.
     Het middeleeuwse publiek weet dat er hordes vrouwen zijn die het voor (veel) minder met een knappe Saraceen doen, en is oprecht verrast, verbaasd en ontroerd als Florentine dit voorstel resoluut van de hand wijst. Het is erger om God boos te maken dan een mens. Haar eer heeft zij in eigen hand, het lot van Alexander ligt in Gods handen. De Saraceen beseft dat haar “Nee!” onverbiddelijk is. Gelaten aanvaardt hij de terugreis, zich realiserend dat hij weer terug in Syrië de risee aan het hof van de sultan zal zijn.
     Die zelfde nacht nog zendt God een engel naar Florentine, die haar instrueert om zich als Franciscaner monnik (leden van die orde hadden bewegingsvrijheid in het Heilig Land) te verkleden en de Saraceen incognito achterna te reizen. Hoe het verder gaat en afloopt, moet u zelf maar lezen.

Alexander van Mets zal een Duitse achtergrond te hebben, wat niet vreemd is, aangezien Loreinen tweetalig was: Frans en Duits. De tekst ademt ook niet de Franse vrolijkheid, maar meer de wrangheid die je wel vaker in Duitse teksten tegenkomt. Hoe oud de Nederlandse vertaling / bewerking is, weet ik niet, maar gelet op het feit dat er voor Der vrouwen peerle, waarin dit verhaal ook werd opgenomen, in 1621 een approbatie werd verleend, ga ik ervan uit dat die vertaling / bewerking nog in de zestiende eeuw tot stand kwam.
     Voor studenten historische letterkunde is de pdf-editie bedoeld, dan kunnen zij op zoek gaan naar de veranderingen die in de geapprobeerde tekst werden aangebracht ten opzichte van de bestaande tekst. Mensen die het leuk vinden om ver weg op vakantie te gaan en daarbij het gevaar niet schuwen, kunnen volstaan met de epub editie (rechter muisknop) van de druk van Cornelis Dirckszoon Cool, wonende in de Warmoestraet, Inden Vergulden Passer, te Amsterdam in 1645.

De refreinen in Alexander van Mets zijn niet uit het origineel overgenomen, maar werden door de vertaler zelf of door een ingehuurde dichter geschreven. Proza gold als een heldere en duidelijke vorm voor feitelijke mededelingen, maar werd ongeschikt geacht voor het verwoorden van emoties. Daarvoor greep men terug op verzen. (Grote) Kinderen die dit boek als leesonderwijs op school lazen, zullen de refreinen met passie en drama hebben leren voordragen.

De editie van Cool is kritisch, die van Der vrouwen peerle diplomatisch. In het Amsterdams ontbreekt wel eens de meervouds-n, terwijl soms een enkelvoudig gezegde een meervouds-n heeft. Dat heb ik maar zo gelaten. Alleen échte fouten, voor zover door mij waargenomen, heb ik verbeterd.

Het verhaal is, mogelijk als  gevolg van bekorting, niet altijd en overal even helder en logisch. Wie iets niet begrijpt of nadere uitleg verlangt, kan vragen stellen in de vorm van een opmerking.

Ik wens u veel leesplezier, en wees voorzichtig als u naar Syrië gaat.

W.K.

Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , , , . Bookmark de permalink.