De maantalen en zonnetalen zijn al door Abram de Swaan ontdekt

Door Marc van Oostendorp

Ik moest deze week vaak aan Abram de Swaan denken. Dat kwam doordat er een nieuw artikel verscheen in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS, waar onder andere NRC Handelsblad uitgebreid aandacht aan besteedde.

Het artikel is niet van De Swaan en er wordt ook in het geheel niet naar hem verwezen; maar het geeft een uitwerking aan een theorie die de Amsterdamse socioloog jaren geleden al naar voren bracht: die van het wereldtalenstelsel.

Volgens De Swaan kun je de talen van de wereld zien als een ingewikkeld planetenstelsel: sommige talen zijn als manen die draaien om andere talen, die dus planeten zijn.
Die planeten draaien weer om een centrale taal, die fungeert als een zon. De maantalen zijn talen met sprekers die eentalig zijn of hooguit daarnaast een planeettaal spreken: het Fries is een maantaal, het Nederlands een planeettaal. Het Engels is dan een zonnetaal, de taal waarvan sprekers van het Nederlands zich bedienen als ze zich tot de rest van de wereld willen richten.

Nederlands-Nepalees

Kennelijk is nu een aantal Amerikanen onafhankelijk van De Swaan op hetzelfde idee gekomen.

Net als voor De Swaan zijn voor deze onderzoekers tweetaligen de dragers van het systeem: een taal staat centraal in een stelsel als mensen via die taal toegang hebben tot andere culturen, via tweetaligen. Als Nederlander kun je via het Engels kennis nemen van het Nepalese nieuws (hoe gebrekkig die kennis ook mag zijn) doordat jijzelf tweetalig Nederlands-Engels bent en er verslaggevers zijn die Engels en Nepalees spreken. Tweetalige Nederlands-Nepalese journalisten zijn er niet (neem ik aan). Dus komt veel Nepalees nieuws via een Engels filter tot ons.

Beroemdheid

De Amerikanen hebben het netwerk vastgelegd door de computer netwerken te laten tekenen van talen via onder andere Twitter en boekvertalingen. Als iemand in het Nederlands twittert, in welke andere talen twittert hij dan nog meer? En van welke taal naar welke andere taal zijn er volgens een bepaald register boeken vertaald?

Niet helemaal verrassend: het Engels staat in de huidige wereldorde in het centrum, een supernova van taal – ook dat had De Swaan al gezegd. De Amerikanen vergelijken de ordening van talen die ze vinden bovendien met een lijst beroemdheden. Wat blijkt: hoe centraler de taal van het land waar je geboren bent, hoe groter de kans op beroemdheid.

Westerse inslag

Nu zou je kunnen zeggen dat het feit dat deze Amerikanen De Swaan straal negeren en vervolgens over de hele wereld aandacht krijgen – inclusief in de NRC, die evenmin de parallellen opmerkt met die van de Nederlandse geleerde, die ook nog eens jarenlang columnist van de krant is geweest – een bewijs is van die stelling. Zij het dat De Swaan zijn boek oorpronkelijk juist ook in het Engels schreef en het Nederlands – waarin zijn boek vervolgens vertaald werd – bovendien volgens de Amerikanen ook een redelijk centrale taal is.

Er lijkt me dan ook minstens voor een deel iets anders aan de hand. Vanwege de manier waarop het onderzoek is uitgevoerd (Twitter, Wikipedia), ligt het voor de hand dat talen in technologisch ontwikkelde samenlevingen voorop lopen. Je moet in ieder geval al schrijven om mee te tellen; gesproken taal is helemaal niet mee gemeten. De lijst van beroemdheden komt van het MIT – en heeft dus mogelijk ook een Westerse inslag. De vraag lijkt mij daardoor of er wel echt de invloed van talen gemeten wordt, en niet eerder die van het land waarin je geboren bent.

Of het land waar je je op richt: als Abram de Swaan nu eens niet zijn hele leven naar Parijs was gegaan, maar in plaats daarvan naar Boston – dan was de overeenkomst tussen het ‘nieuwe’ onderzoek en zijn werk bij alle mediabelangstelling misschien ook een Nederlandse journalist opgevallen.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW) en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.