De burgers dreigt een vreselijk lot

Door Marc van Oostendorp


Een nieuwe stap in de ontwikkeling van het werkwoord dreigen werd deze week mogelijk gemaakt door een koppenmaker van de Volkskrant: ‘Burgers Aleppo dreigt vreselijk lot‘ schreef deze boven een artikel over de situatie in Syrië.

Over het werkwoord dreigen hebben Nederlandse taalkundigen tamelijk veel geschreven (zie hier bijvoorbeeld wat bij elkaar gegoogelde bijdragen van Sjef Barbiersde elektronische ANSGertjan Postma en Arie Verhagen. De aandacht van die geleerden werd vooral getrokken door het feit dat het werkwoord twee verschillende betekenissen kan hebben in zinnen als de volgende:

  •  De chauffeur dreigde een andere route te kiezen.
Dubbelzinnigheid

De ene betekenis is dat de chauffeur een dreigement uitsprak: “Als jullie zo doorgaan, kies ik een andere route”. In de andere betekenis hoeft de chauffeur er zich niet eens van bewust te zijn dat hij een andere route kiest: wij zien dat alleen aankomen en vinden het niet prettig. In die tweede betekenis is de zin parallel aan ‘De boom dreigde op de weg te vallen’.

Curieus genoeg verliest dreigen zijn dubbelzinnigheid in de voltooide tijd:
  • De chauffeur heeft gedreigd een andere route te kiezen.
  • De boom heeft gedreigd op de weg te vallen. [uitgesloten]
Goed studente

Ook in andere constructies verdwijnt de dubbelzinnigheid. De eerste zin hieronder is nog wel dubbelzinnig, maar de tweede is alleen waar als de chauffeur gesproken heeft:

  • Wij zagen hoe de chauffeur een andere route dreigde te kiezen.
  • Wij zagen hoe de chauffeur dreigde een andere route te kiezen.
Beloven lijkt heel veel op dreigen. Ook de zin ‘Jorica beloofde een goed studente te worden’ kan twee dingen betekenen: Jorica sprak de woorden ‘ik word een goed studente’, of ‘wij hebben goede hoop dat Jorica een goed studente wordt’. ‘Jorica heeft beloofd een goed studente te worden’ verliest die dubbelzinnigheid.

Mickey Mouse-competitie

Er zijn ook verschillen tussen dreigen en beloven (zie bijvoorbeeld dit artikel van Verhagen). De eerste kan bijvoorbeeld wel gebruikt worden in de betekenis ‘het ziet ernaar uit’ zonder een ander werkwoord in de zin, maar de ander niet:
  • Voor onze burgers dreigt een vreselijk lot.
  • Voor onze burgers belooft een vreselijk lot. [uitgesloten]
De eerste zin voelt misschien een beetje vreemd aan, maar hij komt op internet (‘Voor de Nederlandse RO dreigt het lot van de Mickey Mouse-competitie‘) en zelfs in een bijbelvertaling (‘Al drukt het leed, al dreigt het lot‘, al zou je daar eventueel nog kunnen denken dat het lot op een metaforische manier dreigementen uit) wel voor en de zin met beloven is echt onmogelijk.

Gezelligheid en vreugde

En nu zette de redactie van de Volkskrant dus de volgende stap: ‘Onze burgers dreigt een vreselijk lot’. Ja, dat is parallel aan ‘onze burgers wacht een vreselijk lot’ – maar wachten kan ook een positieve betekenis hebben (‘onze burgers wacht een aantrekkelijke beloning’) en ‘onze burgers belooft een beter lot’ zullen we nog niet zo snel in de krant zien.

De reden daarvoor is dat beloven zelf juist op een andere manier een lijdend voorwerp kan krijgen dan dreigen:

  • Het festival belooft gezelligheid en vreugde.
  • Het festival dreigt onmin en verdriet. [uitgesloten]
Zo groeien beloven en dreigen langzaam uit elkaar.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in taalkunde met de tags , . Bookmark de permalink.

3 reacties op De burgers dreigt een vreselijk lot

  1. Mient Adema schreef:

    Strikt genomen had de redactie niet de toevlucht behoeven te nemen tot het preciseren van wachten tot het (negatieve) dreigen, omdat de kop al voldoende uitsluitsel gaf (een vreselijk lot).
    Ik merkte in de discussie over die kop op twitter dat de een zich wat moeilijker schikt in dat negatieve gebruik dan de ander.
    En weer een ander redeneert dat wachten en dreigen iets afwachtends hebben en intransitief zijn, nooit een lijdend voorwerp bij zich hebben. Ik b.v. vond dan ook niet dat er een "stap" was gemaakt.
    Had overigens ook een beetje moeite met de zinnen "we zagen hoe de chauffeur dreigde een andere route te nemen" en "…..een andere route dreigde te nemen."
    Die eerste zin kan m.i. heel goed betekenen dat het een objectief dreigen was en niet per se een subjectief dreigen. Maar ik kan me natuurlijk vergissen. De tweede zin is weliswaar wat dubbelzinniger, lijkt me, maar de eerste is ook dubbelzinnig, zij het wat minder.

    Stukje weer met veel plezier gelezen, dat dan weer wél! 🙂

  2. In 'The Changing Languages of Europe' van Heine en Kuteva is er een hoofdstuk aan de verspreiding en geschiedenis van dreigen als modaal werkwoord van 'waarschijnlijkheid' met een negatieve gevoelwaarde. Het zou een typisch voorbeeld zijn van een kenmerk van SAE (Standard Average European). Zij baseren zich op het werk van Hiroyuki Miyashita die vier stadia onderscheidt in de grammaticalisatie van 'dreigen' en naarmate talen verder weg liggen van het SAE-kerngebied (ruwweg van Nederland tot Noord-Italië), zouden ze minder ver zijn in tot welk stadium die ontwikkeling is gevorderd.

    Zie bijvoorbeeld ook: http://cognitextes.revues.org/117
    en
    http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no23_ses/010_Heine.pdf

  3. Interessant, dank je wel!

Reacties zijn gesloten.