De R in verengelsen

Door Marc van Oostendorp


Het is misschien best leuk om met mensen te werken die net zo oud en sloom zijn als ik, maar het haalt het niet bij werken met mensen die jong en slim zijn. Leve het college geven! Er komt weer een briljante nieuwe generatie taalwetenschappers aan.

We hadden het gisteren over de verschillende manieren om de r uit te spreken. Er zijn er volgens de Klankencyclopedie van het Nederlands enkele tientallen van, afhankelijk van hoe je telt. Diezelfde encyclopedie leert ons dat niet al die r’en op dezelfde plaats van het woord gebruikt worden. De Gooise R (die ik schrijf met een hoofdletter) heeft bijvoorbeeld een voorkeur voor het eind van de lettergreep. Er zijn wel veel mensen die raaR zeggen (met aan het begin van het woord bijvoorbeeld een schraap- of een trillende r), maar geen mensen die Raar zeggen (met een Gooise r aan het begin en een schraap of tril aan het eind). Ga maar na, in geheel ons taalgebied zul je niemand vinden die Raar zegt, behalve om de Klankencyclopedie van het Nederlands dwars te zetten.

En toen kwam een van die jonge en slimme studenten ineens met het verschil tussen verengelsen en vereniging op de proppen. In de eerste hoor je wel regelmatig een Gooise R (veRengelsen), maar in de tweede hoor je die niet of nauwelijks (vereniging).

Ik geloof dat iedereen het erover eens was. Ook degenen die zelf geen Gooise R maken, kunnen horen dat het enigszins belachelijk klinkt om die klank in vereniging te maken. Hoe komt dat?

Het moet iets te maken hebben met de geleding van het woord. Verengelsen betekent: Engels maken of Engels worden, zoals vervuilen ‘vuil maken’ betekent en vergelen ‘geel worden’. Het betekeniselement Engels zit er nog duidelijk in, en dat voelt de spreker: het woord is echt ver-engelsen en de R staat dus aan het eind van een lettergreep, de plaats waar een Gooise zich thuis voelt.

Bij vereniging ligt dat kennelijk anders. Van oorsprong heeft dat ook wel de geleding ver-eniging (het resultaat van enig worden), maar die betekenis wordt niet gevoeld. Vereniging is een woord, en de lettergreepverdeling is dus ve-re-ni-ging. Dus staat de r aan het begin van een lettergreep, waar hij zich liever niet toont in zijn Gooise gewaad.

En nog was de jongheid en de slimheid niet voorbij, want toen kwam er iemand anders met de observatie dat je best kunt zeggen vreniging, maar absoluut niet vrengelsing. Dat heeft dezelfde verklaring: je bent die e tussen v en r liever kwijt, maar niet wanneer daardoor niet meer duidelijk is hoe het woord is samengesteld.

Het lijkt me het zoveelste goede argument tegen gemopper op de jeugd van tegenwoordig die niet meer weet hoe het allemaal moet en ook de R maar moeiteloos naar het Gooi gooit. Die jeugd volgt daarbij strikte taalkundige regels. Daar halen wij oude en slome mensen het niet bij.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW) en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.

6 reacties op De R in verengelsen

  1. Gaston Dorren schreef:

    Sterker nog, wij oude slomerds, of onze nog oudere en slomere voorouders, zijn degenen die vergeten zijn hoe het woord 'vereniging' oorspronkelijk in elkaar zat.

    Zou hetzelfde patroon te zien zijn bij 'herindeling' versus 'herinnering', bij 'achteraan' en 'achteraf' versus 'achter Alie' en bij 'Overijssel' versus '(praten) over IJsland'?

  2. Prinses Beatrix zegt wel ver-eniging en ver-enigen.

    Bij sommige woorden kan het volgens mij allebei: ver-ongelukt/ve-rongelukt, ver-ongelijkt/ve-rongelijkt.

  3. Ja, naar mijn gevoel kunnen 'herinnering', 'achter Alie' en 'over IJsland' allemaal niet met een Gooise R (ik neem dat woord nu maar even als een categorie voor allerlei soorten approximante uitspraken, waarvan ik er ook een heb, zij het niet de Gooise in engere zin). Bij achteraan en achteraf hangt het een beetje van de intonatie af. Tijdens college hadden we het gisteren ook over 'waarom', daar geldt ook zoiets voor.

  4. Gaston Dorren schreef:

    Ik bedoelde nou juist dat het bij achter Alie en over IJsland wel zou kunnen, maar bij achteraan en Overijssel niet: achte-raan, Ove-rijssel. 'Waarom' lijkt me ingewikkeld; meestal waa-rom (net als daa-ro, trouwens, zonder m dus), zou ik denken, maar met nadruk wáár-om?

  5. André schreef:

    Ik denk dat de lettergreepverdeling eerder ver-re-ni-ging is dan ve-re-ni-ging. Die laatste vorm lijkt me alleen juist wanneer de eerste e als schwa wordt uitgesproken.

  6. Maartje Lindhout schreef:

    Ik ben het eens met Gaston Dorren. Bedankt voor de (nagenoeg) minimale paren! Het lijkt er dus op dat woorden die niet echt meer als geleed worden gezien, zoals herinnering, achteraan en Overijssel, met een trill worden uitgesproken en dat hiervoor het principe 'maximale onset' belangrijker is dan het principe voor het behoud van de morfeemgrenzen. Toch denk ik dat ook klemtoon een rol kan spelen. Dat zien we bij de ietwat kunstmatige woorden veroliën en verolijven. In eerste instantie zou ik beide met een approximant-r uitspreken, maar verolijven kan ook met een trill. Een trill-r bij veroliën zou vreemd klinken. Vinden jullie dat ook?

Reacties zijn gesloten.