Een hont in de morgen

Door Marc van Oostendorp

In de krochten van het Meertens Instituut staat een kast waar ik tot nu toe – ik werk bijna vijftien jaar in die krochten – nog nooit had gehoord. Een kast met de code NmK, vol boeken over lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten en munten in allerlei Europese talen en Nederlandse dialecten.

Ik had gisterenmorgen ineens behoefte aan die kast. Ik had twee vertaalsters op bezoek die twee korte romans aan het vertalen zijn van Beppe Fenoglio (1922-1963). Die schrijver uit het noordwesten van Italië gebruikte graag aan het Engels of het dialect ontleende, zelfbedachte en ouderwetse woorden. In een van zijn, nu te vertalen, boeken wordt er een stuk land verkocht met de omvang van een giornata, en dat gebeurde tavola a tavola.

Hoe noem je dat alles in het Nederlands? De vertalers wisten het niet, ik wist het niet, en ik wist ook niet zo goed hoe ik het op het internet moest vinden. Gelukkig ontdekte ik wel de kast in de voornoemde krochten.

Hij staat ergens helemaal achteraan, vlak bij de ruimtes waar geen boeken meer zijn maar alleen nog genummerde archiefdozen, en is de enige kast met een code die niet met een cijfer begint. Ik kon hem alleen vinden doordat de bibliothecaresse me hem kon aanwijzen, en zij kon dat alleen omdat ze onlangs een inventarisatie had gemaakt.

Ja mensen, ook dit is het jaar 2014!

In kast NmK vond ik de handzame gefotokopieerde Syllabus over maten en gewichten in de Nederlanden voor de invoering van het metrieke stelsel in 1820 door J. Hofman van de Rijks Archiefschool (‘s-Gravenhage, 1981).

J. Hofman was de held van gisteren. Op pagina 9 van zijn syllabus legt hij of zij precies uit hoe het zit:

Een aanduiding van een grote oppervlakte land is hoeve die +/- 16 morgen omvatte. De grootte van een morgen (…) verschilde echter per streek.
De onderverdeling is vrijwel steeds 600 roeden.
 

Andere onderverdelingen:  

hont 1/5 of 1/6 morgen – ca. 100 roeden 

schepel 1/4 morgen.

Een giornata is dus ongeveer gelijk aan een morgen – een stuk grond dat je tijdens een dag of een dagdeel kunt bewerken. (Enigszins eigenaardig is dat een Italiaanse giornata een stuk kleiner is dan een Nederlandse morgen, maar je zou kunnen denken dat een stuk land in de bergen nu eenmaal bewerkelijker is dan in de polder.) Een tavola is dan het equivalent van een hont.

Als je dit weet, kun je de morgen, de hont en de vierkante roede ook wel vinden in Wikipedia en in de woordenboeken (bijvoorbeeld, WNT: morgen, MNW: hont). Maar zonder kast NkM en die syllabus had ik dat alles niet zo makkelijk gevonden denk ik; we leven nog niet in de digitale hemel waarin echt alles gevonden kan worden zonder de krochten in te duiken.

J. Hofman legt overigens ook nog uit dat deze woorden ‘eerst in 1933 bij wet verboden’ werden, maar ik geloof dat die wet inmiddels veranderd is hoop dat de vertaling van Fenoglio zonder problemen kan verschijnen.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags . Bookmark de permalink.

3 reacties op Een hont in de morgen

  1. Taalprof schreef:

    Zulke alternatieve maateenheden ontstaan tegenwoordig ook in andere domeinen dan de agrarische sector. Zo is 'een uur college' in de universitaire wereld de hoeveelheid leerstof die je in drie kwartier kunt verwerken. En dan heb ik het nog niet eens over 'taakuren,' waarvan de inhoud alleen door ingewijden te doorgronden is.

  2. Douwe Zeldenrust schreef:

    Inderdaad een prachtige bron die reeds geruime tijd digitaal beschikbaar is via de website van het Meertens Instituut: http://www.meertens.knaw.nl/mgw/. De database zit kennelijk wat te diep verborgen in de krochten van de website om op te vallen.

    Zie voor de vlaktemaat 'morgen': http://www.meertens.knaw.nl/mgw/maat/12.

  3. Zo hé! Ongelooflijk! Hele werelden gaan voor mij open.

Reacties zijn gesloten.