Rat en ritme

Door Marc van Oostendorp

Ratten horen net als mensen dat een klok tik-tak zegt, maar het ritme van een westers sonnet zullen ze nooit herkennen. Tot die conclusie komt een groepje onderzoekers van de Universitat Pompeu Fabre in Barcelona, in een artikel dat ik dit weekeinde las.

Er is de afgelopen decennia al veel onderzoek gedaan naar het natuurlijk ritmegevoel van mensen. Wanneer je mensen laat luisteren naar een serie geluidjes die van elkaar verschillen in toonhoogte of luidheid (zoals een klok), dan hebben ze de neiging om de stroom geluid in groepjes van twee te horen met de luidste of de hoogste eerst. Je hoort een klok normaal gesproken als (tík tak)(tík tak). Dat ritme – de prominentste eerst– heet in de taal- en letterkunde ‘trocheïsch’.
Wanneer je mensen laat luisteren naar series klanken die afwisselen in lengte, hebben ze juist de neiging om die te horen als (kort láng) (kort láng) – de klemtoon ligt juist op de tweede van het groepje. Dat ritme heet ‘jambisch’, en die menselijke neiging heet dan ook de ‘jambisch-trocheïsche wet’.

Ik heb er op Neder-L eerder over geschreven. Trocheïsche ritmes lijken op de een of andere manier ‘natuurlijker’ – ze komen vaker voor in volks- en kinderpoëzie (Altijd is Kortjakje ziek, Liesje leerde Lotje lopen), terwijl de klassieke ‘kunst’-dichtkunst vaker gebruik maakt van jambes (Zal nimmermeer gebeuren mij dan na deze stond, Toen hij bespeurde hoe de nevel van de tijd, Natuur is voor tevredenen en legen).

Uit het Catalaanse onderzoek blijkt nu dat we het begrip voor trocheeën delen met ratjes. Wanneer je hen naar een serie klankjes laat luisteren die afwisselen in toonhoogte of luidheid, herkennen ze daar na verloop van tijd inderdaad een ritme in. Maar een afwisseling in de duur van de tonen, pikken ze niet op. Kennelijk zit de eigenaardigheid van het trocheïsch ritme dieper in onze genen dan de jambe.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.

Één reactie op Rat en ritme

  1. Jan Stroop schreef:

    Ik herinner me een onderzoek van de musicoloog Jos Smits Van Waesberghe, waaruit te voorschijn kwam dat de optimale ritmische afstand driekwart seconde bedraagt, terug te vinden o.a. in een dactylus: láng, kort, kort

Reacties zijn gesloten.