Kommarust, komma, en rust

Door Marc van Oostendorp

Milfje Meulskens vertegenwoordigt de jeugd in de Nederlandse taalblogrepubliek. Zij is een creatie van twee jonge aanstormende taalkundigen en schrijft op haar blog over taal en af en toe over seks.

Zo ging het deze week over de komma. Milfje haalde een interessante kwestie aan: het verschil tussen de volgende twee zinnen.

Hier sta ik op de foto met mijn vrienden, Piet, en Jan.
Hier sta ik op de foto met mijn vrienden, Piet en Jan.

In de tweede zin zijn Piet en Jan Milfjes vrienden, in de eerste zin is dat niet het geval: er staat een groepje vrienden op de foto en daarnaast staan Piet en Jan.

Helaas gaat Milfje niet in op de vraag waar dat verschil nu eigenlijk vandaan komt. Hoezo geeft die komma voor en ineens een andere betekenis? Ze verwijst naar de website Taaladvies.net, maar daar word je ook niet echt wijzer van. Er worden dingen opgemerkt als:

Toch kan in bepaalde gevallen wel een komma voor en geplaatst worden. Over het algemeen is dat het geval als bij het hardop lezen een rust gehoord wordt (bijvoorbeeld in lange nevengeschikte zinnen).

En:

Soms voorkomt een komma dat er lees- of interpretatieproblemen ontstaan. Vergelijk:
– Het regeringsbeleid verklaart de instabiliteit van het land en de vele interne spanningen komen dan ook niet onverwacht.
– Het regeringsbeleid verklaart de instabiliteit van het land, en de vele interne spanningen komen dan ook niet onverwacht.
Als in deze zin een komma ontbreekt, kan de lezer op het verkeerde been worden gezet: bij eerste lezing lijkt en de vele interne spanningen een nevenschikking te vormen met de instabiliteit van het land.

De tweede opmerking lost natuurlijk niets op: hoezo wordt de lezer op het verkeerde been gezet? Waar komt dat verkeerde been dan precies vandaan?

Uit de eerste geciteerde opmerking blijkt volgens mij vooral dat de auteurs van Taaladvies.net niet goed luisteren. De komma geeft niet zozeer aan dat er een ‘rust’ (dat wil zeggen: een pauze) gehoord wordt, want in lopende spraak zitten niet zoveel pauzes en als ze er wel zijn, heeft dat met betekenis niet zoveel te maken: in alle vier de hierboven geciteerde zinnen (de twee over Piet en Jan en de twee over het regeringsbeleid) kun je een lange rust nemen voor of na en zonder dat dit aan de betekenis iets verandert.

Als de intonatie – de zinsmelodie – maar hetzelfde blijft. Om bij de zin over Milfjes foto te blijven: wanneer je vrienden, Piet en Jan alledrie op een hoge toon laat eindigen, krijg je vanzelf de interpretatie dat Piet en Jan geen vrienden zijn. Wanneer je de toonhoogte in het zinsdeel Piet en Jan laat aflopen, krijg je de betekenis dat zij twee Milfjes vrienden zijn.

De komma geeft daarmee dus een regieaanwijzing over hoe je de zin in je hoofd moet uitspreken (hij zegt: laat de toon niet regelmatig naar omlaag lopen). Omdat we die toonhoogte associëren met een bepaalde interpretatie, dáárom kan een komma ‘lees- en interpretatieproblemen’ oplossen.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW) en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in taalbeheersing met de tags , , . Bookmark de permalink.

2 reacties op Kommarust, komma, en rust

  1. Taalprof schreef:

    Het citaat zegt vooral ook dat de termen om te praten over zinsmelodie in het taalonderwijs (en als gevolg daarvan in de taaladviezen) ongebruikelijk zijn. Onterecht natuurlijk!

  2. Milfje Meulskens schreef:

    Onderliggend is het denk ik een verschil in constituentschap: zijn er 3 zinsdelen: 'mijn vrienden', 'Piet' en 'Jan', of zijn er 2 zinsdelen: 'mijn vrienden' en 'Piet en Jan'. Intonatie bakent de grenzen van de zinsdelen af. Bij gebrek daaraan, in geschreven taal, heb je dan die komma nodig. Misschien is dat wel de hele functie van interpunctie (interfunctie): intonatie reguleren…!

Reacties zijn gesloten.