Hoe kort mag een verhaal zijn?

De nieuwjaarsgeschenken van het Meertens Instituut zijn altijd de moeite waard. Het zijn kleine boekjes waarin een onderzoek iets uitlegt over zijn werk voor een wat breder publiek. Ja, dat mag ik natuurlijk eigenlijk niet zeggen, omdat ik zelf op het instituut werk. Maar er gebeurt daar van alles dat ik ook niet allemaal precies kan bijhouden — zodat ik zelf ook regelmatig tot het bredere publiek behoor.

Dit jaar legt mijn collega Theo Meder uit hoe hij een nieuwe kant wil opgaan met het onderzoek naar volksverhalen zoals sprookjes en moppen: hij wil bekijken of je een ‘grammatica’ kunt opbouwen voor dat soort verhalen — een structuur waar ze allemaal aan moeten voldoen, of in ieder geval een set structuren waaruit je kunt kiezen wanneer je een nieuw verhaal vertelt. (Er moet een held zijn, die wordt tegengewerkt maar uiteindelijk wint. Dat lijkt me een structuur voor een sprookje, maar je kunt het nog eerder verfijnen.)

Meder legt uit hoe hij mensen in experimenten verhalen laat vertellen op basis van een paar willekeurig gekozen tarotkaarten. Vrijwel altijd leggen die mensen de kaarten dan in een wat andere volgorde dan ze in eerste instantie hebben gekregen, zodat ze het verhaal beter kunnen structureren (en de held niet helemaal op het eind pas binnen komt vallen).
Het onderzoek naar dit soort motieven is eigenlijk al heel oud: enkele decennia geleden hebben Meders voorgangers al omvangrijke catalogi van verhaalmotieven vastgelegd, waarmee je ieder verhaal kunt classificeren.

Terwijl ik het las, begon ik me wel af te vragen wat eigenlijk de minimale omvang van een verhaal is. Is de zin ‘Beth gaf Harry een bloem’ bijvoorbeeld ook al een verhaal? Hij past bijvoorbeeld best in sommige van Meders schema’s: er is een held, Harry, en een helper van die held, Beth, die ervoor zorgt dat Harry een object in zijn bezit komt.

Ik dacht eraan doordat ik vorige maand de wereldberoemde taalkundige Ray Jackendoff mocht interviewen (het stuk staat deze maand in Onze Taal) en die probeert de betekenis van werkwoorden als geven te doorgronden. Geven is een lid van de klasse van zogenoemde causatieve (oorzakelijke) werkwoorden, die allemaal een handeling beschrijven waar persoon A ervoor zorgt dat er iets verandert aan persoon of voorwerp B. In het geval van onze zin is A dus Beth en B is Harry (en de verandering is dat Harry een bloem heeft die hij eerder niet had). Andere voorbeelden van causatieve werkwoorden zijn breken, vermoorden en ontmoedigen.

Volgens Jackendoff horen die causatieve werkwoorden weer tot een grotere klasse van werkwoorden waarin er iets gebeurt met een of andere B, en A iets met die gebeurtenis te maken heeft. Laten Is een voorbeeld: wanneer ik jou laat uithuilen, onderga jij weliswaar een verandering (na afloop van de zin heb je lekker een potje gejankt) en ik heb daarmee te maken, maar ik ben niet noodzakelijkerwijs de oorzaak van jouw tranen. De causatieve werkwoorden vormen samen met laten dus een abstractere klasse van mogelijke menselijke relaties die kunnen worden uitgedrukt met een werkwoord: een waarop A een rol speelt bij een verandering die B ondergaat,

Maar dat laat zien dat iedere zin eigenlijk een miniverhaaltje is en dat de schema’s die Meder probeert te vinden in zijn ‘grote verhalen’ best eens dezelfde zouden kunnen zijn als die lexicale semantici (die zich zoals Jackendoff houden met de analyse van woordbetekenis) weleens op hetzelfde spoor zouden kunnen zitten. Mijn collega Theo Meder is eigenlijk een taalkundige! Dat had ik zonder nieuwjaarsgeschenk misschien nooit geweten.

De nieuwsbrief van het Meertens Instituut heeft ook een interviewtje met Theo Meder.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , , . Bookmark de permalink.

5 reacties op Hoe kort mag een verhaal zijn?

  1. ijsbrand schreef:

    Zoals E.M. Forster zei in 1927:

    We have defined a story as a narrative of events arranged in their time-sequence. A plot is also a narrative of events, the emphasis falling on causality. ‘The king died and then the queen died,’ is a story. ‘The king died, and then the queen died of grief’ is a plot. The time-sequence is preserved, but the sense of causality overshadows it.

  2. Dinx schreef:

    Je hebt natuurlijk de bekende Six Word Stories, met het verhaal van Ernest Hemingway als groot voorbeeld ("For sale: baby shoes. Never worn."). Die verhalen zijn per definitie precies zes woorden lang. De beste Six Word Stories zijn echter veel langer dan dat, alleen ontstaat de rest van het verhaal pas in het hoofd van de lezer.

  3. Theo Meder schreef:

    Ik ben het met Marc eens dat verhalen in principe heel kort kunnen zijn. In de praktijk zijn ze ook gewoon opgetekend: sagen met de lengte van 1 zin (van het type "In die molen daar woonde vroeger een heks en die heeft eens twee kinderen vergiftigd met een appel"). Je zou ook een sprookje in 1 zin kunnen samenvatten, maar in de praktijk zullen vertellers van een sprookje wat meer maken: reeksen zinnen vormen daar een reeks motieven die tezamen een wat uitgebreidere plot uitmaken. Maar in essentie is het waar dat een zin al een verhaal kan zijn.

  4. Ja, maar dat is natuurlijk waar voor alle verhalen, dat ze in het hoofd van de lezer pas echt hun volle omvang krijgen. Ook de consument van, laten we zeggen A la recherce du temps perdu, of alle afleveringen van Goede tijden slechte tijden, fantaseert er nog de hele tijd van alles bij.

  5. Ben Salemans schreef:

    In Taalschrift van eind vorige maand stond een reportage over de opkomst van het (ultra)korte verhaal, het flitsverhaal. Misschien interessant? http://taalschrift.org/editie/93/flitsverhaal-breekt-door

Reacties zijn gesloten.