De Gebroeders Grimm en de atomen van de taal

Het heeft bijna tweehonderd jaar geduurd, maar deze maand besteedt het tijdschrift Onze Taal dan toch aandacht aan de Wet van Grimm. De gebroeders Jacob en Wilhelm Grimm werden beroemd door hun sprookjesverzameling, maar ze hadden meer in hun mars. Met name Jacob zou een van de belangrijkste taalwetenschappelijke ontdekkingen op zijn naam schrijven: die Wet.

De Wet van Grimm beschreef hoe de Germaanse talen op zeker moment systematisch van de andere Indo-Europese talen waren gaan verschillen in hun medeklinkersysteem. Het Latijn zegt pater en pes, het Klassieke Grieks patèr en pous, de Germaanse talen hebben daar van oorsprong een f (father, foot, soms tot v geworden, vandaar vader, voet). Aan de andere kant komen Germaanse p’s (bijvoorbeeld die in het Nederlandse werpen) vaak weer overeen met b’s in, bijvoorbeeld het Latijn (verber).

Jacob Grimm ontdekte dat al die veranderingen niet willekeurig waren maar onderdeel uitmaakten van een groots systeem:

stemhebbende stemloze wrijfklank
plofklank plofklank
lip b p ɸ
tand d t θ
tong g k x

Alle b’s veranderden dus in p’s, die weer veranderden in ɸ (dat is een soort f, maar een die je maakt door de lucht tussen je lippen te blazen). Zo veranderden ook d’s in t’s in θ’s (de beginklank van thing) en g in k in x (de beginklank van chaos).

Eén reden waarom dit zo’n grote prestatie was van Grimm was dat het liet zien dat woorden niet zomaar van uitspraak veranderen: het zijn individuele klanken die dat doen. Je ziet dat nu ook nog steeds. De uitspraak van de r verandert onder allerlei groepen Nederlanders; maar zo’n Nederlander begint dan niet alleen pakweg de woorden haar en snaar anders uit te spreken, maar álle woorden die op een r eindigen.

Maar eigenlijk gaat het inzicht van Grimm nog iets dieper. Het zijn zelfs niet alleen individuele klanken die veranderen – het zijn groepen van klanken. Niet alleen de b verandert in een p, maar álle stemhebbende medeklinkers veranderen in een stemloze tegenhanger. Daar ligt de kiem van een inzicht dat in de twintigste eeuw heel belangrijk zou worden: dat medeklinkers als b, t en ch (en klinkers als a, i, e) niet de ultieme bouwstenen van de taal zijn, maar dat je die klanken verder kunt ophakken in kleinere deeltjes.

Die kleinere deeltjes kun je bijvoorbeeld zien als instructies aan de individuele spraakorganen. Wat we benoemen als een b bestaat uit een instructie aan de stembanden om te trillen (daarom is die klank stemhebbend), en een instructie aan de lippen om een plofklank te maken. Die mini-instructies kunnen dus los van elkaar veranderen (je kunt de stembandtrilling weglaten en dan toch bij de lippen een plofklank maken). Dat zijn de ware atomen van de taal.

Om moeilijk te begrijpen redenen zet de webredactie van Onze Taal van ieder artikel de eerste pagina online. Hier is dat over Grimm.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.

3 reacties op De Gebroeders Grimm en de atomen van de taal

  1. Henk schreef:

    Vorige week ook verschenen in een nieuwe Friese vertaling van Anne Popkema, met prachtige illustraties:
    http://www.vanstockum.nl/boeken/regionalia-algemeen/fries/mearkes-fan-grimm-anne-tjerk-popkema-9789056152888/

  2. Berthold van Maris schreef:

    Ha Marc,

    Die redenen zij toch niet heel erg moeilijk te begrijpen?

    Berthold

  3. Ha Berthold, Nou, laat ik het zo zeggen: ik vind het een achteruitgang in vergelijking met het oude beleid (van ieder nummer één artikel helemáál vrijgeven). De redenering zal wel zijn dat men zo een voorproefje krijgt die smaakt naar meer – maar hoeveel mensen zullen zo daadwerkelijk een keer al die eerste pagina's doornemen en dan besluiten dat ze dít nummer toch echt willen hebben? Ik ken geen onderzoek waaruit blijkt dat zoiets werkt. Maar goed, ik weet ook wel dat na 15 jaar nog steeds niemand precies weet hoe dat moet, papieren uitgaven op internet verkopen.

Reacties zijn gesloten.