De beste nieuwe taalregel van 2012

Het is wel duidelijk dat het Nederlands nog niet goed genoeg beregeld is. Tientallen inzendingen kwamen er binnen bij de redactie van Neder-L na onze oproep van vorige week om nieuwe kwesties te beregelen.

Nu vielen veel inzendingen al vrij snel af bijvoorbeeld omdat ze niet zozeer gloednieuwe taalproblemen signaleerden (een uitdrukkelijke voorwaarde voor deelname aan deze wedstrijd), als wel oude kwesties opnieuw of voorgoed of anders wilden regelen. Toch waren er nog vele mooie nieuwe regels bij. Uiteindelijk kwam de jury tot een shortlist van drie regels die zo aan de handboeken kunnen worden toegevoegd:

  1. De regel van Kobie van KriekenHet woord niemand mag niet als agens worden gebruikt in een zin omdat dit woord de aanwezigheid van een handelende/denkende/percipiërende entiteit uitsluit. Alleen iemand kan handelen, denken en percipiëren en dientengevolge ook agens zijn.

    De volgende zin is volgens deze nieuwe regel dus incorrect:

    – Niemand trapte de bal het water in.

    In een correcte variant wordt de zin lijdend, blijft de agens impliciet en wordt het negatie-element niet gebruikt:

    – De bal werd het water niet in getrapt.  

    Het woord niemand mag nog wel worden gebruikt in zinnen waarin het niet als agens fungeert:

    – Hij ontmoette niemand op de bijeenkomst.
    – Het is voor niemand leuk om ontslag te krijgen.

    (Aanvulling MvO: merk op dat deze regel niet verbiedt dat niemand soms als onderwerp van de zin gebruikt wordt. In een zin als Niemand is gestorven is niemand wel degelijk mogelijk, omdat het hier wel het onderwerp is, maar geen agens.)

  2. De regel van Griet CoupéHet bijwoord wellicht met als betekenis ‘misschien’, ‘mogelijk’ is etymologisch af te leiden uit een samenstelling van het bevestigende partikel wel en het bijwoord licht (‘makkelijk, eenvoudig’). Omdat het dit bevestigende partikel in zich draagt kan wellicht in het Nederlands enkel correct gebruikt worden in bevestigende zinnen, bv. De Sunday Times klaagt Armstrong wellicht aan. Het gebruik van wellicht is daarentegen fout in zinnen als De evacuatie van asbestflats in Utrecht was wellicht niet nodig geweest en Balotelli speelt wellicht niet tegen Ajax. Correcte alternatieven voor wellicht in dit soort contexten zijn mogelijk of misschien.
  3. De regel van Ingmar Roerdinkholder

    De woorden voor en tegen worden vaak verkeerd gebruikt.
    – Waar is dat drankje goed voor? Hoofdpijn. Nee! Het is juist goed tegen hoofdpijn.
    – Waar gebruik je die pillen voor? Voor mijn maag-klachten. Nee, ertegen natuurlijk! Deze regel pleit dus tegen het gebruik van voor en voor het gebruik van tegen, in het geval van remedies bij lichamelijke (of andere) klachten.

Eervolle vermeldingen gaan nog naar Wilma Melis die voorstelt om elkaar te verbieden in zinnen als Vader en zoon lopen achter elkaar over het smalle bruggetje, tenzij hiermee bedoeld wordt dat de vader achter de zoon loopt en de zoon achter de vader (zodat ze in een kringetje gaan), en naar Annette van ’t Hull die er terecht op wijst dat het incorrect is dat in bussen wordt aangegeven dat er x zitplaatsen en y staanplaatsen en dat er beter kan worden gesproken van x zittenplaatsen en y staanplaatsen. Melis valt uit de prijzen omdat ze verzuimd heeft een duidelijk alternatief te geven en de regel van Van ’t Hull heeft uiteindelijk een te beperkte toepasbaarheid.
Na ampel beraad heeft de jury besloten de prijs te geven aan Kobie van Krieken. Haar regel heeft precies de juiste graad van abstractie om maar weer eens duidelijk te maken dat men niet zomaar ongestraft de taal mag hanteren zonder eerst zorgvuldig de inzichten van de grammaticawetenschap te bestuderen. Iemand die begrippen als agens niet kent, is eigenlijk onbevoegd om de taal correct te hanteren. 
Mevrouw Van Krieken, u hebt hiermee dus de eerste officiële door Neder-L aanbevolen taalregel geformuleerd. Wanneer u mij uw gegevens toestuurt, krijgt u een exemplaar van het boek Dat is andere taal toegestuurd. 

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in geen categorie met de tags , . Bookmark de permalink.

16 reacties op De beste nieuwe taalregel van 2012

  1. Ingmar schreef:

    Niemand gaat zich wellicht aan die nieuwe regel voor een verkeerd gebruik van niemand houden, maar toch gefeliciteerd, Kobie!

    En leuk dat er ook iets van mij op de shortlist stond, ik wist niet eens dat ik ergens aan mee had gedaan 😉

  2. Toine schreef:

    Verzuimd, Marc? 🙂

  3. ah nee, dat moest natuurlijk voltooid tegenwoordige tijd zijn.

  4. Ingmar schreef:

    Van energieverspilling wordt niet gehouden, dus

  5. Het onderwerp van houden van is geen agens, maar wat in de Engelstalige literatuur een experiencer genoemd wordt: een gevoel hebben is geen handeling

  6. Inge Janse schreef:

    Mooie winnaar! Lewis Carroll verbaasde zich al over niemand in Through the Looking Glass:

    'I see nobody on the road,' said Alice.
    'I only wish I had such eyes,' the King remarked in a fretful tone. 'To be able to see Nobody! And at the distance too! Why, it's as much as I can do to see real people, by this light!'

    http://sabian.org/looking_glass7.php

  7. Rob Delvigne schreef:

    De regel van Kobie lijkt op wat JPM Tacx in zijn Prisma-boekje Nederlandse spraakkunst voor iedereen (1960) de verkeerd geplaatste ontkenning noemde (par. 189), met als voorbeeld:
    Verkeerd: Ik hoop niet dat ik u stoor;
    Correctie: Ik hoop dat ik u niet stoor.

  8. Had die cycloop begrepen dat Odysseus grammaticaal incorrect antwoordde, dan was het nog slecht afgelopen voor onze held. Hoe dan ook, hulde aan de winnares.

  9. Ben Salemans schreef:

    Ik zal het er wel helemaal niks van begrepen hebben, maar "Niemand (van ons) trapte de bal in het water. Nee, het was de wind die de bal in het water blies." zou dus fout zijn?

  10. Ingmar schreef:

    Ik weet dat het te laat is om nog verder aan de wedstrijd
    mee te doen, maar ik heb nog een neogrammaticaal regeltje:

    geen of niet?

    Ik heb een huis – ik heb geen huis.
    Dat is logisch: niet + een = geen.
    Maar in:
    Ik heb huizen – ik heb *geen huizen
    Ik heb zin – ik heb *geen zin
    zou dat natuurlijk alleen maar NIET moeten zijn, want er staat geen 'een' in de bevestigende bewering(correctie: niet 'een'!)
    Dus correct zijn:
    ik heb niet huizen & ik heb niet zin,
    net zoals 'geen één' ipv 'niet één' wel fout gerekend wordt in bv
    ik heb *geen een huis ipv ik heb niet een huis.
    Uit deze laatste, reeds bestaande regel dient overigens ook voort te vloeien:
    Het is één uur
    Het is nog *geen één uur => het is nog niet één uur

    Verder:
    Ik heb twee broden, hoeveel heb jij er? Geen. (Of niet een)
    Hoeveel water heb jij? Niet.

    Mijn moeder en oma zeiden in hun Zeeuwsch-Vlaamse dialect trouwens
    "'t is geen waar" ipv het is niet waar. Dus daar is de genelogie helemaal doorgevoerd.

  11. Walter schreef:

    Niemand nam het initiatief…

  12. Anoniem schreef:

    Citaat uit het artikel: "om maar weer eens duidelijk te maken dat men niet zomaar ongestraft de taal mag hanteren zonder eerst zorgvuldig de inzichten van de grammaticawetenschap te bestuderen. Iemand die begrippen als agens niet kent, is eigenlijk onbevoegd om de taal correct te hanteren. "

    Slecht geformuleerde ape(n)kool: wat voor straf zou er moeten staan op het "hanteren" van "de" taal als je geen benul hebt van van "grammaticawetenschap"? Moet je soms examen doen voordat je je mond opendoet? En als je het begrip 'agens' niet kent, is het dan verboden om correcte taal te gebruiken?

  13. Hanneke Driever schreef:

    Reagens – Nemo

    'Agens' is iemand die of iets dat handelt. Krieken heeft formeel gelijk. Ik geef het node toe en feliciteer haar.
    Toch vraag ik me af wat ze zou zeggen als een man verdrinkt in de gracht, voor haar ogen en die van andere omstanders. Zou ze roepen: "Er wordt niets gedaan!" of gewoon "Shit, niemand doet iets!"?

    Er is iets met het woord 'iemand'. Dat is eigenlijk 'een mens' of 'een man'. "Jemand", in het Duits. Onbepaald.
    Daar kom ik nog op.

    De regel van Ingmar R: overcorrect. Voorbeeld. Ik drink groene thee voor mijn maagpijn. Het voorzetsel 'voor' heeft hier niets te maken met 'bevordering'. 'Voor' betekent meer dan alleen het tegenovergestelde van 'tegen'. Iemand krijgt een behandeling voor medische problemen. Niet ertegen.
    Doet me denken aan de mensen die ineens tegen het woord 'stoplicht' waren. Rood, oranje en groen waren niet alleen bedoeld voor stilstaan en doorrijden. Het moest dus 'verkeerslicht' worden. IJskast kon ook niet meer: 't is koelkast. Schei toch uit!

    Dan de volkomen terechte en logische reactie van 'Anoniem'.
    In het artikel staat: "Na ampel beraad heeft de jury besloten de prijs te geven aan Kobie van Krieken. Haar regel heeft precies de juiste graad van abstractie om maar weer eens duidelijk te maken dat men niet zomaar ongestraft de taal mag hanteren zonder eerst zorgvuldig de inzichten van de grammaticawetenschap te bestuderen. Iemand die begrippen als agens niet kent, is eigenlijk onbevoegd om de taal correct te hanteren."

    'Anoniem' schrijft:
    "Slecht geformuleerde ape(n)kool: wat voor straf zou er moeten staan op het "hanteren" van "de" taal als je geen benul hebt van van "grammaticawetenschap"? Moet je soms examen doen voordat je je mond opendoet? En als je het begrip 'agens' niet kent, is het dan verboden om correcte taal te gebruiken?"
    Inderdaad, volslagen apekool. Krieken wordt er, als je het goed leest, belachelijk mee gemaakt. En als de jury serieus is, maakt die zichzelf belachelijk.
    Logica is een vak. Net als formuleren.

    Tot slot 'iemand'. Dat zou mijn correctie (want daar gaat het hier in feite om, veeleer dan om nieuwe taalregels) geweest zijn, dat idiote gebruik ervan: 'een iemand'. Wordt steeds gangbaarder. Net als 'diegene' zonder een logisch erop volgend betrekkelijk voornaamwoord.

    Tja, ik ben ook te laat met een reactie. Ik pleit voor 'niemand' als een soort synecdoche of hyperoniem.

    Hanneke Driever

    PS Grammatica is van eenzelfde soort onafhankelijke schoonheid als wiskunde.
    hd

  14. Paul Mercken schreef:

    heeft verzuimd is toch voltooid tegenwoordige tijd

  15. N. Assen schreef:

    Hier ben ik het helemaal mee eens! Iedereen mag taal correct gebruiken en ook incorrect als je het mij vraagt. Taal verbindt mensen met elkaar en daardoor begrijpen mensen elkaar (ook als het incorrect gebruikt wordt). Ik zou wel eens willen weten wat de schrijver van dit artikel zou doen als hij geen taal tot zijn beschikking zou hebben en de rest van zijn omgeving wel (ik werk met afasiepatiënten en ik heb al meerdere mensen behandeld die allang blij zijn dat ze nog in incorrecte taal kunnen spreken, laat staan schrijven).

Reacties zijn gesloten.